Luật Đất đai (sửa đổi) dự kiến được Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ hai khóa XVI. Một trong những nội dung đáng chú ý là thay đổi tư duy từ "bồi thường tài sản bị thu hồi" sang "tái thiết cuộc sống cho người dân" khi Nhà nước thu hồi đất.
Mục tiêu là bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất bị thu hồi, thay vì chỉ tập trung vào bồi thường tài sản.
Cụ thể hóa "nơi ở mới tốt hơn nơi cũ"
Trước đó, trong hai ngày 22 và 29/10, Quốc hội đã thảo luận tại tổ và hội trường về dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi). Qua tổng hợp, có 208 lượt ý kiến phát biểu tại tổ, 32 ý kiến và 4 lượt tranh luận tại hội trường cho thấy sự quan tâm đặc biệt của các đại biểu đối với dự luật có tác động rất lớn đến xã hội.
Dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) đã thể chế hóa quan điểm chuyển từ "bồi thường tài sản bị thu hồi" sang "tái thiết cuộc sống cho người dân". (Trong ảnh: Phường Kim Liên, Hà Nội tổ chức chi trả tiền bồi thường cho người dân thuộc Dự án Trục không gian quốc lộ 1A). Ảnh: Mai Thu.
Trong đó, nhiều đại biểu đề nghị luật hóa các điều kiện tối thiểu về tạm cư, nhà ở tạm và bảo đảm nguyên tắc tái định cư đi trước, thu hồi đất sau; trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền khi chậm bố trí tái định cư; nguyên tắc bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất bị thu hồi bằng các tiêu chí cụ thể có thể định lượng, kiểm tra và giám sát.
Đại biểu Dương Khắc Mai, Phó trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng thống nhất quy định về xác định trách nhiệm bảo đảm sinh kế khi bồi thường, hỗ trợ và địa điểm tái định cư; cho phép bố trí tái định cư tại địa bàn khác có điều kiện tương đương.
Tuy nhiên, đề nghị làm rõ nguyên tắc đánh giá điều kiện "tương đương", không chỉ theo hạ tầng và nhà ở mà phải tính đến tiếp cận đất sản xuất, việc làm, trường học, y tế và sinh hoạt cộng đồng. Đồng thời, giao Chính phủ quy định tiêu chí đánh giá, trách nhiệm theo dõi kết quả phục hồi sinh kế sau tái định cư.
"Nếu thiếu tiêu chí đo lường và đầu mối chịu trách nhiệm vẫn có thể khiến người dân có chỗ ở mới nhưng mất nguồn sống", đại biểu phân tích.
Trong khi đó, đại biểu Lê Hữu Trí, Phó trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa đề nghị cụ thể hóa tiêu chí "nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi cũ", thông qua những tiêu chuẩn có thể kiểm chứng về hạ tầng, điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận dịch vụ công, việc làm và kế sinh nhai. Đồng thời, khu tái định cư phải được chuẩn bị đầy đủ trước khi tổ chức di dời người dân.
Giá bồi thường cần tiệm cận giá thực tế
Theo đại biểu Nguyễn Bình Tân (Đoàn Cà Mau), tại dự thảo Luật đã quy định về nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; về bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất. Tuy nhiên, chưa có nội dung quy định về mức bồi thường tối thiểu, bảo đảm giá bồi thường tương quan hợp lý với giá trị thực tế của đất, khả năng tạo lập chỗ ở mới và điều kiện khôi phục sinh kế.
Một yêu cầu quan trọng là phải thực hiện nghiêm nguyên tắc "tái định cư đi trước, thu hồi đất sau", có cơ chế giám sát độc lập và giám sát cộng đồng. Người dân cần được tham gia từ khâu khảo sát, lập phương án, lựa chọn vị trí tái định cư đến quá trình nghiệm thu, bàn giao và đánh giá điều kiện sống.
Không thể coi việc hoàn thành chi trả tiền bồi thường hoặc bàn giao một căn nhà mới là đã hoàn thành toàn bộ trách nhiệm.
Luật sư Đặng Văn Cường
Đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc bồi thường bảo đảm tính tương xứng với giá trị quyền sử dụng đất bị thu hồi, nghĩa là phải tiệm cận với giá thực tế, mặc dù giá do Nhà nước quyết định.
Liên quan đến điều kiện tái định cư, đại biểu đề nghị luật hóa các điều kiện tối thiểu về tạm cư, nhà ở tạm và bảo đảm nguyên tắc tái định cư đi trước, thu hồi đất sau.
Với trường hợp bố trí tạm cư, cần xác định rõ thời hạn tạm cư, tiêu chuẩn chỗ ở, mức hỗ trợ thuê nhà, thời điểm bàn giao nơi ở chính thức...
"Không thể coi tạm cư là giải pháp thay thế vô thời hạn cho tái định cư. Khi gia đình phải rời nơi ở cũ, thuê nhà trong thời gian dài, con cái phải thay đổi trường học, người lao động mất điều kiện làm ăn, trong khi tiền hỗ trợ không được điều chỉnh theo thời gian thực tế, thiệt hại không chỉ là tiền thuê nhà mà còn là sự xáo trộn đời sống và kế sinh kế", đại biểu góp ý.
Đề cập đến đất nông nghiệp nằm xen kẽ trong khu dân cư, có nguồn gốc sử dụng ổn định qua nhiều thế hệ, đại biểu Lê Hữu Trí cho rằng, cần nghiên cứu cơ chế bồi thường phù hợp với nguồn gốc đất, quá trình sử dụng và tác động thực tế của việc thu hồi đất.
"Không thể chỉ nhìn vào tên gọi, mục đích sử dụng đất trên giấy tờ mà chưa đánh giá đầy đủ hoàn cảnh và nguy cơ mất sinh kế của người dân", ông Trí nói.
Theo đại biểu, thực tiễn cho thấy khi đất bị thu hồi để thực hiện các dự án, phần giá trị gia tăng sau đầu tư có thể rất lớn, trong khi người dân mất đất lại gặp khó khăn trong việc tạo lập nơi ở và sinh kế mới.
"Thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội cần đi đôi với bảo đảm cuộc sống của người dân. Không thể coi việc hoàn thành bồi thường là hoàn thành trách nhiệm nếu người dân vẫn chưa có nơi ở ổn định và chưa có điều kiện tạo lập sinh kế lâu dài", ông Trí kiến nghị.
Đánh giá phục hồi sinh kế sau hỗ trợ
Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Phó trưởng Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng, dự thảo vẫn cần làm rõ hơn trách nhiệm bảo đảm kết quả thực hiện chính sách thay vì chỉ dừng lại ở việc xác định các hình thức hỗ trợ.
Giải phóng mặt bằng tại phố Vạn Kiếp (phường Hồng Hà, thành phố Hà Nội) để phục vụ cho Dự án xây dựng cầu Trần Hưng Đạo.
Ví dụ, dự thảo đã yêu cầu điều tra xác định thu nhập từ việc sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất và lấy ý kiến người có đất bị thu hồi trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Tuy nhiên, việc xác định thu nhập trước khi thu hồi đất mới chỉ phản ánh điều kiện sống ban đầu của người dân, vấn đề quan trọng hơn là sau khi thu hồi đất thì đời sống của họ sẽ như thế nào.
"Một hộ nông dân có thể được bố trí chỗ ở mới nhưng không còn đất sản xuất. Một hộ kinh doanh có thể được bồi thường về đất và tài sản nhưng mất đi địa điểm tạo ra nguồn thu nhập chính, một người lao động lớn tuổi có thể nhận tiền hỗ trợ chuyển đổi nghề nhưng họ lại không còn khả năng tìm được việc làm phù hợp.
Trong những trường hợp ấy, việc hoàn thành chi trả bồi thường và bố trí tái định cư chưa đồng nghĩa với việc người dân đã ổn định được cuộc sống", bà Nga nói.
Vì vậy, bà Nga đề nghị bổ sung một nguyên tắc cơ bản là xác định những nhóm người có nguy cơ mất nguồn sinh kế chủ yếu sau thu hồi đất để có biện pháp hỗ trợ phù hợp, đặc biệt đối với hộ nghèo, người cao tuổi, người khuyết tật và người trực tiếp sản xuất nông nghiệp.
Đồng thời, quy định trách nhiệm của cơ quan Nhà nước trong việc tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá kết quả phục hồi sinh kế sau thu hồi đất.
Lượng hóa các tiêu chí để đo, đếm được
Còn theo luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), tư duy "tái thiết cuộc sống" đồng nghĩa với việc không chỉ quan tâm người dân được nhận bao nhiêu tiền, được bố trí bao nhiêu mét vuông nhà ở, mà còn phải xem xét họ sẽ sống như thế nào, làm việc ở đâu, có nguồn thu nhập gì, con cái học tập ra sao và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu tại nơi ở mới như thế nào.
Để tư duy mới không chỉ dừng lại ở một khẩu hiệu chính sách, các quy định của luật cần được cụ thể hóa bằng tiêu chí, quy trình, trách nhiệm và nguồn lực thực hiện.
Nếu chỉ quy định chung chung nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ nhưng không có tiêu chuẩn đánh giá, không xác định cơ quan chịu trách nhiệm và không có cơ chế giám sát sau tái định cư, rất dễ dẫn đến tình trạng thực hiện hình thức, không thể đo lường, kiểm tra và giám sát.
Theo luật sư, cần xây dựng bộ tiêu chí đánh giá nơi ở mới trên ít nhất bốn nhóm điều kiện: nhà ở và hạ tầng kỹ thuật; hạ tầng xã hội và khả năng tiếp cận dịch vụ công; điều kiện sinh kế và việc làm; yếu tố văn hóa, cộng đồng và ổn định xã hội.
Trên cơ sở các tiêu chí đó, cần có cơ chế đánh giá, so sánh điều kiện sống trước và sau tái định cư. Việc đánh giá phải dựa trên hiện trạng thực tế, có sự tham gia của người dân, tổ chức đại diện cộng đồng và các cơ quan chuyên môn.
Cần hệ thống thang, bậc để quy đổi
Theo GS. TSKH Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, chuyển từ tư duy "bồi thường tài sản" sang "tái thiết cuộc sống cho người dân" khi Nhà nước thu hồi đất là hướng đi đúng. Tuy nhiên vấn đề quan trọng là cần có giải pháp cụ thể để triển khai.
Ông Võ cho rằng, cần xây dựng hệ thống thang bậc quy đổi các điều kiện sống, việc làm và hạ tầng tại nơi tái định cư thành giá trị cụ thể. Cần chuyển từ bồi thường bằng tiền theo giá trị đất đai, bất động sản sang bồi thường bằng hiện vật, người dân được bố trí căn nhà phù hợp và có khả năng tìm kiếm việc làm tại khu vực tái định cư.
"Như vậy, thay vì chỉ tính toán số tiền bồi thường, chính sách cần tính đến những điều kiện sống cụ thể mà người dân được thụ hưởng sau khi chuyển đến nơi ở mới", ông nói.
Theo ông Võ, trước hết cần xem nơi ở mới có thuận lợi cho việc tìm kiếm việc làm hay không, hệ thống hạ tầng đô thị tại đó được đầu tư thế nào… Tất cả những yếu tố này đều có thể quy đổi thành tiền. Do đó, phải có một hệ thống thang bậc chuyển đổi để làm căn cứ.
Ví dụ, khả năng tìm kiếm một việc làm phù hợp tại nơi ở mới phải được tính toán để xác định giá trị tương ứng. Tương tự, đối với khu vực tái định cư có hệ thống hạ tầng đô thị, hạ tầng xã hội, hạ tầng môi trường, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng kinh tế, cần căn cứ mức độ hoàn thiện của từng loại để xác định giá trị bất động sản, giá trị đất đai tại khu vực đó.
"Không thể chấp nhận giá ảo trên thị trường nhưng cần xác định được giá trị thực. Muốn vậy, nhất thiết phải có hệ thống thang bậc quy đổi", ông Võ nhấn mạnh.
TS. Trần Xuân Lượng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Bất động sản Việt Nam:
Đánh giá nơi ở mới từ điều kiện sống thực tế
Khi đánh giá một phương án tái định cư, cần tính đến những lợi ích gắn với nơi ở hiện tại của người dân. Trong kinh tế học, lợi nhuận có thể tính bằng con số cụ thể, còn lợi ích của một chỗ ở bao gồm cả điều kiện sinh hoạt, cơ hội làm ăn và những yếu tố khó quy đổi thành tiền.
Ví dụ, ngay trên cùng một dãy phố, nhà ở đầu phố đã khác nhà ở cuối phố. Dịch chuyển dù chỉ vài mét cũng có thể làm thay đổi không gian sinh hoạt và cảm nhận của người ở. Vì vậy, diện tích căn nhà hay số mét vuông đất chỉ phản ánh một phần điều kiện sống của hộ dân.
Để được coi là tương đương, nơi ở mới trước hết phải đáp ứng các tiêu chí tối thiểu về diện tích, chất lượng xây dựng, không gian sống và hạ tầng kỹ thuật cơ bản. Để đánh giá nơi ở mới tốt hơn, cần xem xét cả cơ hội việc làm, khả năng tiếp cận các hoạt động kinh tế, chất lượng hạ tầng và dịch vụ thiết yếu. Triển vọng phát triển của khu vực theo quy hoạch cũng là yếu tố cần tính đến.
Về trách nhiệm bảo đảm sinh kế, chính quyền nơi thu hồi đất phải là đầu mối trực tiếp hỗ trợ và theo dõi quá trình thực hiện. Đây là cấp nắm rõ nhất hoàn cảnh, tập quán sinh hoạt và nguồn sống của từng hộ, trong đó có những nghề truyền thống được duy trì qua nhiều thế hệ.
Một hộ có thể nhận khoản bồi thường lớn nhưng vẫn gặp khó khăn khi đã chi hết tiền mà chưa tạo được nguồn thu mới. Vì vậy, cần tổ chức hỗ trợ theo từng giai đoạn để người dân có điều kiện khôi phục sản xuất, kinh doanh và ổn định thu nhập sau khi bàn giao đất.
Đối với các dự án phát triển kinh tế - xã hội có khả năng tạo nguồn thu, nên nghiên cứu cơ chế để người có đất bị thu hồi được chuyển một phần quyền lợi thành cổ phần hoặc hưởng một phần nguồn thu lâu dài từ chính dự án. Cơ chế này sẽ giúp người dân có nguồn thu để tích lũy sau khi nhường đất.
Để các địa phương có căn cứ thống nhất khi thực hiện, cấp thẩm quyền ban hành khung nguyên tắc, bộ tiêu chí định giá và thang đo chung để đánh giá điều kiện sống tại nơi tái định cư.
Trên cơ sở đó, địa phương chủ động áp dụng phù hợp với điều kiện kinh tế, tập quán vùng miền. Bởi nếu ấn định cùng một mức cho mọi địa phương dễ dẫn đến vướng mắc do điều kiện thực tế khác nhau.
Nguyễn Hùng (ghi)