Dạy kỹ năng tự bảo vệ: Đừng để học sinh đơn độc trước rủi ro

Học sinh đối diện với bắt nạt học đường, lừa đảo, bắt cóc online, việc trang bị kỹ năng tự bảo vệ trở thành yêu cầu quan trọng trong giáo dục. Nhiều trường tổ chức hoạt động trải nghiệm, thực hành, giúp học sinh biết nhận diện nguy cơ và ứng phó.

Dạy học sinh nhận diện nguy cơ

Ở lứa tuổi mới lớn, học sinh bắt đầu có những mối quan hệ và không gian giao tiếp riêng, trong đó mạng xã hội ngày càng giữ vai trò đáng kể. Tuy nhiên, không phải em nào cũng biết cách kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị, bảo vệ thông tin cá nhân hay ứng xử phù hợp khi gặp những tình huống bất lợi trên môi trường mạng.

Từ trăn trở đó, bà Ngụy Thị Giang, phụ huynh học sinh lớp 7E1 Trường THCS và THPT Lê Quý Đôn, đã tham gia chia sẻ với học sinh về chủ đề "Sử dụng mạng xã hội an toàn, thông minh". Hoạt động nằm trong chủ trương khuyến khích phụ huynh tham gia chia sẻ kiến thức nghề nghiệp, kỹ năng mềm và thực hành cùng học sinh mỗi học kỳ.

Bắt đầu bằng trò chơi "Tôi thật thà", buổi học gợi mở để học sinh cùng nhìn nhận những mặt tích cực và cả những góc khuất của mạng xã hội. Theo bà Giang chia sẻ, các em được trao đổi về bốn nội dung: quản lý thời gian, làm chủ thiết bị; ứng xử thông minh với quy tắc 3 giây; bảo vệ quyền riêng tư và biết tìm đến ai khi gặp rắc rối trên mạng.

Điều đáng chú ý là học sinh không chỉ nghe chia sẻ mà còn chủ động kể về trải nghiệm của mình. Có em cho biết thường xuyên sử dụng TikTok, có em từng cảm thấy buồn khi đọc một bài đăng trên mạng. Từ những câu chuyện đó, các em cùng thảo luận cách tránh bị cuốn vào mạng xã hội và kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị.

Một học sinh còn mượn điện thoại của phụ huynh để hướng dẫn cài đặt giới hạn thời gian xem YouTube. Các em cũng thực hành quy tắc 3 giây qua bốn bài tập tình huống, áp dụng trong giao tiếp trên mạng xã hội và trực tiếp. Thử thách "Hành động nhỏ - Thay đổi lớn" được đưa ra với những việc làm cụ thể như không sử dụng điện thoại trong bữa ăn, thiết lập khoảng thời gian không dùng thiết bị và lan tỏa sự tử tế bằng những lời khen chân thành thay vì chê bai trên mạng.

Từ một buổi chia sẻ của phụ huynh, câu chuyện sử dụng mạng xã hội được đưa về chính những hành vi thường ngày của học sinh. Đây cũng là cách để các em không chỉ biết những nguyên tắc an toàn mà có cơ hội thực hành và tự điều chỉnh thói quen.

Tại Trường THCS&THPT Lê Quý Đôn, giáo dục kỹ năng sống và kỹ năng mềm được xác định là một phần trong định hướng phòng ngừa chủ động của công tác tâm lý học đường.

Theo Hiệu trưởng Nguyễn Anh Tuấn, nhà trường căn cứ vào hướng dẫn của cơ quan quản lý, đặc điểm tâm lý lứa tuổi, bối cảnh xã hội cũng như nhu cầu và sự phối hợp của gia đình học sinh để xây dựng nội dung giáo dục.

"Nhà trường luôn coi công tác giáo dục đạo đức, giá trị sống, tâm lí hướng nghiệp là trụ cột cốt lõi trong mục tiêu giáo dục của Nhà trường. Trong đó đặt kỹ năng sống – giá trị sống nói chung, kỹ năng mềm nói riêng là một phần quan trọng của tuyến phòng ngừa chủ động cấp độ 1 trong tâm lý học đường", thầy Nguyễn Anh Tuấn chia sẻ.

Theo định hướng này, nội dung giáo dục tại trường được tổ chức theo ba nhóm. Nhóm kỹ năng hướng đến cá nhân tập trung vào nhận diện, quản lý cảm xúc, an toàn thân thể, ranh giới cá nhân và phòng chống xâm hại. Nhóm kỹ năng gắn với môi trường sống chú trọng giao tiếp, hóa giải xung đột, phòng chống bắt nạt trực tiếp và trực tuyến, ứng xử văn minh, nhận diện cạm bẫy và lừa đảo trên không gian số. Nhóm kỹ năng học tập và nghề nghiệp hướng đến xác định mục tiêu, giải quyết vấn đề, tư duy phản biện và định hướng sở thích, nghề nghiệp theo từng giai đoạn.

Để học sinh có thể tiếp nhận và vận dụng, nhà trường tổ chức các hoạt động theo hướng lấy học sinh làm trung tâm, chú trọng trải nghiệm thay vì chỉ truyền đạt kiến thức. Các hình thức được sử dụng gồm đóng vai, giải quyết tình huống, nghiên cứu trường hợp, trạm trải nghiệm, diễn đàn học sinh, tranh biện và thực hành phản xạ trước tình huống khẩn cấp.

Từ tình huống thực tế đến khả năng ứng phó

Không chỉ tổ chức các buổi học riêng lẻ, Trường THCS&THPT Lê Quý Đôn còn xây dựng chương trình giáo dục kỹ năng xuyên suốt năm học, có sự tham gia của Phòng Tâm lý học đường, giáo viên, gia đình và chuyên gia.

Theo thầy Nguyễn Văn Duẩn, cán bộ Phòng Tâm lý học đường, mỗi năm học, đơn vị triển khai khoảng 180 chuyên đề về tâm lý, giáo dục và kỹ năng sống cho học sinh từ lớp 6 đến lớp 12, bên cạnh những nội dung được lồng ghép trong chương trình chính khóa. Các chuyên đề được xây dựng phù hợp với đặc điểm tâm lý từng lứa tuổi và những vấn đề học sinh có thể gặp trong quá trình học tập, trưởng thành.

Nhà trường cũng phối hợp với cha mẹ học sinh và chuyên gia tâm lý để giúp các em nhận diện, phòng tránh, ứng phó với bắt nạt học đường, xâm hại và những nguy cơ trên không gian mạng. Qua đó, học sinh được hướng dẫn cách tự bảo vệ, tìm kiếm sự hỗ trợ và xây dựng các mối quan hệ tích cực.

"Chúng tôi mong muốn mỗi học sinh không chỉ được trang bị kiến thức học tập mà còn có đủ hiểu biết, kỹ năng và sự tự tin để chăm sóc sức khỏe tinh thần, bảo vệ bản thân và phát triển một cách an toàn, lành mạnh", thầy Duẩn cho biết.

Tại Trường THCS&THPT Lương Thế Vinh (Cầu Giấy), những vấn đề học sinh có thể gặp trong đời sống cũng được đưa vào các hoạt động giáo dục dưới nhiều hình thức. Nhà trường tổ chức chương trình giáo dục giới tính "Tình bạn và tình yêu", tuyên truyền về bình đẳng giới, phòng chống bạo lực học đường, bắt cóc trực tuyến và sử dụng mạng xã hội an toàn.

Một hình thức đáng chú ý là phiên tòa giả định về phòng ngừa, ngăn chặn bạo lực học đường, được tổ chức với sự phối hợp của Đoàn Luật sư TP Hà Nội. Thông qua mô phỏng một phiên xét xử, học sinh có cơ hội tiếp cận quy trình tố tụng, nhận diện hậu quả pháp lý của hành vi bạo lực và trao đổi với luật sư về cách ứng xử trước những tình huống phát sinh trong môi trường học đường.

Nhà trường cũng tham gia chương trình "Tiết học Gen Z" mùa 2 với chủ đề "Chuyến xe - Hành trình của những lựa chọn", tập trung tuyên truyền, phổ biến pháp luật về phòng, chống ma túy cho học sinh. Tại đây, học sinh không chỉ tiếp nhận thông tin về tác hại của ma túy mà còn được lắng nghe những câu chuyện thực tế từ người đang cai nghiện, tham gia giao lưu và trả lời câu hỏi tìm hiểu pháp luật. 

Theo cô Vũ Thị Phương Anh, Phó hiệu trưởng nhà trường, việc phối hợp với lực lượng công an và các chuyên gia giúp học sinh không chỉ nắm được quy định pháp luật mà còn nhận diện phương thức, thủ đoạn và dấu hiệu của những nguy cơ trong đời sống.

Cô Phương Anh cho rằng, nếu trước đây giáo dục kỹ năng tự bảo vệ chủ yếu tập trung vào an toàn giao thông, tai nạn thương tích, đuối nước, cháy nổ, xâm hại và bạo lực học đường thì hiện nay, học sinh còn phải đối diện với nhiều rủi ro trên không gian mạng như lừa đảo trực tuyến, đánh cắp thông tin cá nhân, giả mạo danh tính, dụ dỗ, đe dọa, tống tiền, bắt nạt qua mạng, thao túng tâm lý và các thủ đoạn "bắt cóc online". Vì vậy, giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cần được thực hiện thường xuyên, hướng tới ba yêu cầu: giúp học sinh nhận diện nguy cơ, biết cách ứng phó và hình thành tâm thế chủ động, tin tưởng vào sự trợ giúp khi cần thiết.

Theo cô, một buổi học kỹ năng sống chỉ thực sự có giá trị khi kiến thức được chuyển hóa thành hành vi và năng lực ứng phó. Sau các hoạt động, học sinh thường được trả lời câu hỏi đố vui, làm khảo sát ngắn tại lớp, đóng vai và mô phỏng tình huống để thực hành các phương án xử lý an toàn. Qua đó, các em hiểu rằng tự bảo vệ không có nghĩa là phải tự mình đối phó với mọi nguy hiểm, mà còn là biết từ chối những yêu cầu không phù hợp, tránh cám dỗ và chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ.

Đưa kỹ năng mềm vào chương trình thường xuyên

Từ thực tế, Trường THCS&THPT Lương Thế Vinh (Cầu Giấy) hướng tới chuyển từ việc tổ chức các hoạt động giáo dục kỹ năng sống riêng lẻ sang xây dựng chương trình giáo dục năng lực sống an toàn. Theo cô hiệu phó, nội dung được phân theo từng cấp học, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý và nhu cầu của học sinh. 

Ở bậc THCS, trọng tâm là giáo dục giới tính phù hợp lứa tuổi, phòng chống bắt nạt, an toàn trên mạng và kiểm soát cảm xúc. Với học sinh THPT, nhà trường chú trọng các kỹ năng ra quyết định, giải quyết vấn đề, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư, ứng xử trong các mối quan hệ tình cảm cũng như nhận diện hành vi vi phạm pháp luật.

Để những nội dung tưởng như khô khan trở nên gần gũi, học sinh được đặt vào các tình huống thực tế hoặc giả định, thảo luận nhóm, lựa chọn phương án ứng phó, sau đó thực hành đóng vai. Chẳng hạn, giáo viên đưa ra tình huống một học sinh lớp 8 nhận được tin nhắn từ người tự xưng là cán bộ công an, thông báo em có liên quan đến một vụ việc nghiêm trọng, yêu cầu không nói với bố mẹ, bật camera và làm theo hướng dẫn để chứng minh mình vô tội. Thay vì đưa ra lời giải ngay, giáo viên đặt câu hỏi để học sinh tự nhận diện dấu hiệu bất thường, trao đổi cách xử lý và thực hành từ chối, ngừng tương tác, xác minh thông tin qua kênh độc lập, liên hệ người lớn đáng tin cậy hoặc trình báo khi cần thiết.

Sau mỗi tình huống, giáo viên và chuyên gia cùng học sinh phân tích ưu điểm, hạn chế, mức độ an toàn của từng phương án. Các em cần xác định được dấu hiệu nguy hiểm, hành động ưu tiên, những việc cần tránh và địa chỉ có thể tìm kiếm trợ giúp. Cô Phương Anh nhấn mạnh, "thước đo quan trọng nhất không phải là nhà trường đã tổ chức bao nhiêu buổi chuyên đề, mời bao nhiêu chuyên gia hay có bao nhiêu học sinh tham dự, mà là sau những hoạt động ấy, học sinh đã biết tự bảo vệ mình tốt hơn đến mức nào".

Tại Trường TH&THCS Victoria Thăng Long, giáo dục kỹ năng mềm được triển khai theo hướng có hệ thống, gắn với đặc điểm từng cấp học và những nguy cơ học sinh có thể gặp trong thực tế.

Theo Hiệu trưởng Trịnh Vĩnh Hà, nhà trường xây dựng Phòng Tâm lý học đường, bố trí cán bộ chuyên trách và phát triển các chương trình giáo dục chuyên sâu theo chủ đề. Đồng thời, trường phối hợp với các đơn vị chức năng tổ chức tuyên truyền, tọa đàm, hoạt động ngoại khóa nhằm cung cấp kiến thức thực tế và hiểu biết pháp luật cho học sinh.

Nội dung được lựa chọn dựa trên thực trạng học sinh và bối cảnh xã hội ở từng năm học, từng giai đoạn. Với học sinh tiểu học, trường tập trung giáo dục cảm xúc và phòng chống bạo lực học đường; với học sinh THCS, chú trọng ứng xử trên mạng xã hội và phòng tránh lừa đảo.

Cô Hà cho biết, nội dung học tập được chuyển từ lý thuyết sang thực hành và chia sẻ trải nghiệm. "Thay vì các bài giảng lý thuyết khô khan, giáo viên tổ chức tình huống giả định, tương tác trực tiếp và hướng dẫn xử lý sự cố".

Những chủ đề gần với mối quan tâm của học sinh như lừa đảo công nghệ cao, bạo lực học đường, phòng tránh bắt cóc được đưa vào hoạt động giáo dục. Học sinh được đặt câu hỏi, trao đổi, phản biện và nhận diện nguy cơ thông qua các tình huống cụ thể.

Để hoạt động không dừng ở những chuyên đề riêng lẻ, Victoria Thăng Long tổ chức chương trình kỹ năng mềm hằng tuần theo thời khóa biểu, với nội dung phù hợp từng độ tuổi. Chương trình được triển khai theo hai hướng: chuyên đề chuyên sâu do giáo viên Phòng Tâm lý học đường phụ trách và tích hợp trong Hoạt động trải nghiệm - Hướng nghiệp, môn Giáo dục công dân, Tin học.

Trong đó, kỹ năng an toàn số và bảo mật tài khoản được lồng ghép vào môn Tin học; các nội dung về ứng xử, cảm xúc và quan hệ xã hội được đưa vào những hoạt động giáo dục phù hợp. Giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn cùng tham gia thực hiện.

Từ những buổi chia sẻ của phụ huynh, hoạt động trải nghiệm, phiên tòa giả định đến các chương trình kỹ năng được tổ chức hằng tuần, có thể thấy giáo dục kỹ năng tự bảo vệ đang dần trở thành một phần trong hoạt động của nhiều nhà trường. Tuy nhiên, hiệu quả không chỉ nằm ở số lượng chuyên đề hay hình thức tổ chức, mà còn ở khả năng vận dụng của học sinh sau mỗi bài học.

Những tình huống mô phỏng, câu chuyện thực tế sẽ có ý nghĩa hơn khi được tiếp nối bằng sự hướng dẫn của giáo viên, sự đồng hành của gia đình và cơ chế hỗ trợ để học sinh biết tìm đến khi gặp vấn đề. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giúp các em biết nguy cơ nằm ở đâu, mà còn có đủ kỹ năng để nhận diện, bình tĩnh ứng phó và chủ động bảo vệ bản thân.