Quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận (Hà Nội) cần được nghiên cứu trong một chỉnh thể thống nhất, lấy hồ Hoàn Kiếm làm trung tâm. Mọi can thiệp mới phải chứng minh được sự cần thiết và không làm suy giảm giá trị di sản.
KTS Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam trả lời phỏng vấn Báo Xây dựng liên quan đến đồ án Điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị H1-1B (khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận), tỷ lệ 1/2.000 và một phần Quy hoạch phân khu đô thị H1-1C, tỷ lệ 1/2.000 kết hợp giải pháp Quy hoạch chi tiết, tỷ lệ 1/500 cải tạo, chỉnh trang, tái thiết, tái cấu trúc không gian khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận.
KTS Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam.
Mọi can thiệp mới phải có cơ sở khoa học
Thưa ông, được biết Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam đã tổ chức buổi trao đổi chuyên môn với các chuyên gia, nhà khoa học để tập hợp ý kiến, đóng góp cho các đồ án quy hoạch nói trên. Vậy xin hỏi, Hội đánh giá như thế nào về giá trị của khu vực hồ Hoàn Kiếm trong đồ án quy hoạch?
Khu vực lập quy hoạch là một "địa danh lịch sử" đặc biệt của Thăng Long - Hà Nội. Mỗi thời kỳ phát triển đều để lại dấu ấn bởi sự tổng hòa của mặt nước, cây xanh, công trình kiến trúc, khu phố cổ, phố nghề, đình, đền và nhiều di sản văn hóa phi vật thể.
Hồ Hoàn Kiếm được coi là trung tâm kết nối mạng lưới di sản văn hóa của khu vực nội đô lịch sử, tạo nên không gian tích tụ các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc, cảnh quan và đời sống tinh thần của người Hà Nội.
Đặc biệt, khu vực hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn là Di tích lịch sử và danh thắng quốc gia đặc biệt. Do đó, mọi giải pháp về quy hoạch và kiến trúc mới tại đây trước hết phải tuân thủ Luật Di sản văn hóa và cần trả lời câu hỏi: Liệu quy hoạch có góp phần làm sâu sắc thêm bản sắc của Hà Nội hay không? Có nhất thiết phải tạo ra sự thay đổi mang tính đột biến tại đây khi vẻ đẹp của khu vực hồ Hoàn Kiếm trước hết nằm ở sự thanh lịch, tinh tế, hài hòa và chiều sâu văn hóa?
Hồ Hoàn Kiếm được coi là trung tâm kết nối mạng lưới di sản văn hóa của khu vực nội đô lịch sử. Ảnh: Văn Doanh.
Vậy quan điểm của Hội đối với quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận như thế nào?
Quy hoạch hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận cần được nghiên cứu trong một chỉnh thể không gian thống nhất, lấy hồ Hoàn Kiếm làm trung tâm; tăng tính kết nối, tái thiết quảng trường, công viên, không gian cộng đồng, song song với bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và cảnh quan của một không gian di sản sống đặc biệt của Thủ đô.
Việc lập quy hoạch phải được thực hiện theo nguyên tắc kế thừa và phát huy. Mọi can thiệp mới phải chứng minh được sự cần thiết, tính phù hợp về quy mô, vị trí, chiều cao, khối tích, hình thức kiến trúc và những tác động đến không gian công cộng.
Cần xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá riêng đối với khu vực hồ Hoàn Kiếm, với nguyên tắc căn bản là "không làm suy giảm giá trị di sản".
Quy hoạch điều chỉnh phải hướng tới mục tiêu bảo tồn giá trị cốt lõi, đồng thời nâng cao chất lượng không gian công cộng, khả năng tiếp cận, trải nghiệm của người dân và khách du lịch; tiếp tục phát triển trong đời sống hiện đại nhưng vẫn giữ được hình ảnh, bản sắc và ký ức của hồ Hoàn Kiếm.
Theo ông, đồ án quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận cần bổ sung, làm rõ những nội dung nào?
Trước hết là cơ sở pháp lý. Trước khi lập đồ án cần lập nhiệm vụ quy hoạch, làm rõ sự cần thiết lập quy hoạch, loại hình quy hoạch phù hợp, quan điểm và nguyên tắc lập quy hoạch, tính chất chức năng, ranh giới nghiên cứu và những nội dung, hạng mục cần điều chỉnh, dỡ bỏ, bổ sung hay thay đổi chức năng.
Về nội dung nghiên cứu, cần đánh giá hiện trạng; cơ sở khoa học đề xuất phương án; giải pháp tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan và sử dụng đất; đề xuất quy hoạch một số vị trí, chức năng và hình thái kiến trúc công trình xây dựng mới.
Theo Hội, đánh giá hiện trạng của đồ án đang dừng ở việc mô tả và thống kê quá trình lịch sử thay đổi trong khu vực mà chưa phân tích, đánh giá giá trị tổng thể về di sản vật thể và phi vật thể, các nguyên nhân, tồn tại trong việc thực hiện các quy định đã được phê duyệt…
Đồ án cũng chưa phân tích làm rõ những vấn đề còn tồn tại trong cấu trúc khu vực hồ Hoàn Kiếm và sự phù hợp với Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm; những vấn đề trong quá trình thực hiện các quy hoạch phân khu đô thị hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận; việc quản lý, bảo vệ di tích quốc gia đặc biệt hồ Hoàn Kiếm và những tác động mới tới khu vực này. Đây là những nội dung quan trọng làm cơ sở cho việc đề xuất giải pháp quy hoạch nhưng chưa được đồ án đề cập.
Vẻ đẹp của khu vực hồ Hoàn Kiếm trước hết nằm ở sự thanh lịch, tinh tế, hài hòa và chiều sâu văn hóa. Ảnh: Văn Doanh.
Không nên chất tải thêm công trình vào khu vực hồ Hoàn Kiếm
Một trong những nội dung được cộng đồng quan tâm là quy hoạch đề xuất xây dựng mới một số công trình biểu tượng. Quan điểm của Hội về các công trình như "Khải Hoàn Môn", "Quảng trường Thời đại", "tháp Tài chính"… như thế nào?
Hội cho rằng, việc xây dựng một "Khải Hoàn Môn" tại đây là không phù hợp cả về vị trí, công năng và hình thức. Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục là không gian đặc biệt quan trọng, nơi giao thoa, kết nối giữa khu phố cổ, khu phố Pháp và di tích quốc gia đặc biệt hồ Hoàn Kiếm. Việc đặt một "Khải Hoàn Môn" tại đây sẽ phá vỡ cấu trúc văn hóa truyền thống được lưu giữ trong quá khứ. Quy mô, tỷ lệ công trình, ngôn ngữ kiến trúc và tinh thần của biểu tượng không thuộc về không gian hồ Hoàn Kiếm.
Đối với "Quảng trường Thời đại", việc mở rộng không gian cây xanh công cộng xung quanh hồ Hoàn Kiếm cần nghiên cứu kỹ về tính chất, chức năng và những hoạt động cụ thể, từ đó xác định quy mô, ranh giới phù hợp nhằm phát huy hiệu quả sử dụng cho cộng đồng, khách du lịch và các hoạt động văn hóa, lễ hội.
Cần nghiên cứu sâu hơn về tổ chức không gian kiến trúc, tên gọi quảng trường và chức năng của quảng trường này trong tổng thể các quảng trường, khoảng trống mới xung quanh hồ.
Không gian ngầm cũng cần được nghiên cứu kết nối phù hợp với toàn bộ không gian ngầm của hồ Hoàn Kiếm. Tại đây không nên xây dựng biểu tượng, công trình kiến trúc có khối tích, chiều cao lấn át tầm nhìn tới Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn và làm giảm giá trị di sản khu vực.
Việc "hạ giải" toàn bộ trụ sở UBND thành phố và Cung văn hóa thiếu nhi để xây dựng trụ sở UBND và HĐND mới cao 9 tầng, khoảng 39m, cần được nghiên cứu kỹ trên cơ sở làm rõ chức năng, nhu cầu diện tích đất xây dựng, diện tích sàn làm việc và yêu cầu về kiến trúc, cảnh quan đô thị.
Khối tích công trình trụ sở quá lớn sẽ ảnh hưởng tới không gian cảnh quan chung, lấn át các công trình di tích quan trọng. Hội cho rằng, cần nghiên cứu địa điểm xây dựng công trình này ở một vị trí khác phù hợp với quy mô phát triển và vị trí trong quy hoạch Thủ đô Hà Nội.
Việc xây dựng "Tháp Tài chính" tại khu vực Bảo tàng Cách mạng hiện nay cũng không phù hợp, cần được tính toán lại. Khu vực này có các công trình văn hóa, lịch sử rất có giá trị cần được bảo tồn. Với khối tích quá lớn, Tháp Tài chính có nguy cơ lấn át các công trình văn hóa lịch sử, phá vỡ cấu trúc không gian khu vực.
Đối với khách sạn tại đường Tràng Tiền và đường Tràng Thi, không nên xây dựng công trình có khối tích lớn làm đột biến không gian kề cận hồ Hoàn Kiếm, tác động tới di tích quốc gia đặc biệt, đồng thời phải bảo đảm các quy định quản lý kiến trúc và sự tiếp cận của cộng đồng.
Quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cần cần chuyển từ tư duy "giữ lại một số công trình có giá trị" sang "bảo tồn toàn bộ cấu trúc không gian, kiến trúc, cảnh quan đô thị có giá trị". Ảnh: Tâm Vũ.
Bảo tồn "di sản sống" của hồ Hoàn Kiếm
Theo Hội, cách tiếp cận đối với việc bảo tồn di sản tại hồ Hoàn Kiếm cần như thế nào?
Đồ án quy hoạch cần chuyển từ tư duy "giữ lại một số công trình có giá trị" sang "bảo tồn toàn bộ cấu trúc không gian, kiến trúc, cảnh quan đô thị có giá trị".
Giá trị hồ Hoàn Kiếm không chỉ nằm trong các công trình được xếp hạng mà còn ở tỷ lệ đường phố, mặt đứng, nhịp điệu công trình, cây xanh, mặt nước, khoảng trống, góc nhìn, hoạt động của đường phố, các cửa hàng truyền thống và ký ức cộng đồng. Đó chính là di sản sống của khu vực.
Do vậy, cần cẩn trọng đối với việc phá dỡ, xây mới và hồi phục công trình kiến trúc cổ. Những công trình thuộc giai đoạn kiến trúc hiện đại và kiến trúc thời kỳ xã hội chủ nghĩa cần được đánh giá trên cơ sở lý luận và thực tiễn trước khi quyết định phá bỏ. Việc dỡ bỏ Cung văn hóa thiếu nhi, một dấu ấn kiến trúc của thời kỳ xã hội chủ nghĩa, cần được xem xét thấu đáo về tính nhân văn và giá trị lịch sử kiến trúc. Không nên chỉ đánh giá di sản thông qua độ tuổi. Các lớp kiến trúc của thế kỷ XX cũng là một bộ phận của ký ức đô thị.
Hội cũng cho rằng, không nên di dời các khu dân cư hiện có mà cần ổn định, cải tạo, chỉnh trang công trình kiến trúc, đường phố, cây xanh và môi trường cảnh quan. Hoạt động thương mại, dịch vụ truyền thống tại đây chính là yếu tố tạo nên đời sống đô thị đặc trưng, có giá trị ký ức đô thị, là không gian hấp dẫn người dân và khách du lịch. Việc xóa bỏ các khu dân cư để biến thành quảng trường, khách sạn, công trình thương mại hoặc công trình mới có thể tạo ra một hồ Hoàn Kiếm nghèo đi về giá trị và đời sống đô thị, cũng như tốn kém kinh phí.
Những công trình xây dựng tại đây có thể thay đổi chức năng sử dụng, nhưng hình thức kiến trúc cần được giữ lại, bảo tồn, tôn tạo để không làm mất đi giá trị đặc sắc về lịch sử vốn có của khu vực.
Đề nghị tổ chức cuộc thi tuyển quốc tế
Với những phân tích trên, Hội có kiến nghị gì đối với Hà Nội?
Hà Nội đã phê duyệt Quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm với mô hình đa cực, đa trung tâm. Vì vậy, một số công trình đề xuất xây dựng mới tại khu vực hồ Hoàn Kiếm nếu không phù hợp cần đưa ra ngoài, tại các trung tâm mới của Thủ đô, nơi có quỹ đất và không gian rộng để tránh chất tải vào khu vực hồ Hoàn Kiếm.
Tôi xin nhắc lại, không gian bao quanh hồ Hoàn Kiếm phải được nghiên cứu trên nguyên tắc duy trì sự đan xen tinh tế giữa kiến trúc, mặt nước, cây xanh, không gian công cộng, di sản và kiến trúc tâm linh. Đây là không gian đặc biệt mà giá trị nằm ở sự tích tụ và chồng lớp của nhiều giai đoạn lịch sử, nơi lưu giữ ký ức đô thị. Các công trình được xây dựng tại đây phải được xen cài và cộng sinh với các công trình kiến trúc lịch sử đã có.
Do tính chất, chức năng đặc biệt của khu vực hồ Hoàn Kiếm đối với Hà Nội và cả nước, Hội đề nghị xây dựng nhiệm vụ quy hoạch làm đầu bài cho việc tổ chức cuộc thi tuyển quốc tế về quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm, bảo đảm công khai, để có thể tiếp thu các ý tưởng, giải pháp quy hoạch phù hợp từ các chuyên gia có chuyên môn và toàn xã hội, đúng với giá trị của khu vực "Di tích và danh thắng quốc gia đặc biệt" này.
Trân trọng cảm ơn ông!