Chuyển đổi xanh đang đặt ngành logistics trước yêu cầu đổi mới từ hạ tầng, phương tiện đến phương thức quản trị.
Để nâng cao năng lực cạnh tranh, cùng với đầu tư công nghệ, doanh nghiệp cần có đội ngũ nhân lực có khả năng tổ chức vận tải, khai thác dữ liệu và kiểm soát hiệu quả sử dụng năng lượng trong toàn chuỗi cung ứng.
Chuyển đổi xanh từ yêu cầu thị trường
Tối ưu chi phí, rút ngắn thời gian giao hàng và bảo đảm độ tin cậy vẫn là những yêu cầu cốt lõi của dịch vụ logistics. Tuy nhiên, khi các chủ hàng chú trọng giảm phát thải trong chuỗi cung ứng, khả năng đáp ứng tiêu chí môi trường đang trở thành một yếu tố trong lựa chọn đối tác.
Sự thay đổi này đặt doanh nghiệp logistics trước bài toán rộng hơn việc đầu tư phương tiện mới. Từ lựa chọn phương thức vận tải, bố trí kho bãi đến tổ chức giao nhận, mỗi quyết định đều cần được tính toán trong mối quan hệ giữa chi phí, thời gian, năng lượng và phát thải.
Ở các thị trường xuất khẩu lớn, yêu cầu này đã được đưa vào quy định. Tại châu Âu, hãng tàu đã phải mua hạn ngạch phát thải theo EU ETS cho cả các chuyến đi, đến cảng ngoài EU và chuyển khoản này vào phụ phí cước. Quy định CountEmissions EU, có hiệu lực từ giữa năm 2026, buộc mọi công bố phát thải của dịch vụ vận tải phải tính theo cùng một phương pháp (ISO 14083). Ở phạm vi toàn cầu, IMO dự kiến họp vào đầu tháng 12 tới để quyết định thông qua Khung Net-Zero, trong đó có cơ chế định giá phát thải cho tàu biển.
PGS.TS Nguyễn Xuân Phương, Hiệu trưởng Trường Đại học Giao thông vận tải TP.HCM (UTH).
“Phát thải trước đây không được tính riêng, nay đã được đưa vào giá cước dưới dạng phụ phí và được tính theo một phương pháp chung. Như vậy, chủ hàng có cơ sở để so sánh mức phát thải giữa các nhà cung cấp dịch vụ và chọn đơn vị phù hợp. Doanh nghiệp logistics Việt Nam, nhất là các đơn vị phục vụ hàng xuất khẩu sang châu Âu, cần coi chuyển đổi xanh là yêu cầu bắt buộc và chuẩn bị ngay từ bây giờ, cả về phương tiện, quy trình và con người”, PGS.TS. Nguyễn Xuân Phương, Hiệu trưởng Trường Đại học Giao thông vận tải TP.HCM (UTH), nhận định.
Việc đưa sà lan điện vào vận tải container tại Việt Nam gần đây là một ví dụ cho thấy những giải pháp giảm phát thải đang từng bước được triển khai trong thực tế.
Với mạng lưới sản xuất, kho bãi và cảng biển, yêu cầu đặt ra là tăng cường kết nối các phương thức vận tải, hạn chế hành trình rỗng và giảm thời gian chờ trong giao nhận hàng hóa. Những cải thiện này vừa góp phần tiết kiệm chi phí, vừa nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Chuyển đổi xanh vì thế gắn chặt với chuyển đổi số. Dữ liệu về luồng hàng, hành trình và năng lực khai thác là cơ sở để doanh nghiệp lựa chọn phương án vận hành phù hợp. Đầu tư công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi có đội ngũ đủ năng lực sử dụng và chuyển dữ liệu thành quyết định quản trị.
Từ đây, bài toán nhân lực trở thành một yêu cầu thiết thực của ngành logistics, đồng thời đặt ra nhiệm vụ đổi mới đối với các cơ sở đào tạo.
Chuẩn năng lực mới của nhân lực logistics
Nhân lực logistics cần nắm vững nghiệp vụ vận tải, kho bãi, giao nhận và quản trị chuỗi cung ứng, đồng thời biết sử dụng dữ liệu để phân tích, lựa chọn phương án khai thác. Khi doanh nghiệp triển khai phương tiện điện hoặc hệ thống quản trị số, người làm nghề còn phải hiểu mối quan hệ giữa công nghệ, năng lượng và hiệu quả vận hành.
Sinh viên UTH thường xuyên được tham quan, kiến tập tại các tập đoàn lớn về logistics.
Theo PGS.TS. Nguyễn Xuân Phương, doanh nghiệp sẽ ngày càng cần những nhân sự có khả năng vận hành chuỗi cung ứng theo hướng xanh, số hóa và bền vững. Bên cạnh kiến thức chuyên môn, người lao động cần khả năng học hỏi công nghệ mới, phối hợp với các bộ phận kỹ thuật và xử lý những tình huống phát sinh trong chuỗi cung ứng. Đây là yêu cầu đối với cả kỹ sư công nghệ logistics lẫn nhân lực quản lý, tổ chức vận tải và điều hành chuỗi cung ứng.
Phát huy thế mạnh đào tạo logistics của UTH
Yêu cầu từ doanh nghiệp đang đặt các cơ sở đào tạo trước nhiệm vụ rút ngắn khoảng cách giữa kiến thức trên giảng đường và thực tế vận hành.
UTH là trường đại học trực thuộc Bộ Xây dựng, đóng trên địa bàn TP.HCM, Trường thực hiện nhiệm vụ chiến lược của ngành và đáp ứng yêu cầu kinh tế của các tỉnh phía Nam. Logistics là một trong những lĩnh vực đào tạo thế mạnh, gắn với nền tảng chuyên môn về giao thông vận tải, hàng hải và cảng biển. Bên cạnh ngành Logistics và Quản lý chuỗi cung ứng và các chương trình đào tạo liên quan đến quản lý vận tải, công nghệ kỹ thuật logistics, dữ liệu và tự động hóa, Nhà trường còn đưa logistics xanh và phát triển bền vững vào đào tạo, góp phần chuẩn bị đội ngũ nhân lực đáp ứng quá trình chuyển đổi xanh của doanh nghiệp.
Lợi thế này có ý nghĩa khi logistics xanh đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, từ cách tổ chức vận chuyển hàng hóa đến kết nối phương tiện với hạ tầng.
PGS.TS. Nguyễn Xuân Phương cho rằng, mục tiêu đào tạo của Nhà trường hiện nay không chỉ là giúp sinh viên có việc làm sau khi tốt nghiệp, mà còn phải chuẩn bị khả năng thích ứng trước sự thay đổi nhanh chóng của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Sinh viên ngành Khoa học Hàng hải UTH đang thực tập trên tàu huấn luyện của trường.
Tại UTH, định hướng này được cụ thể hóa thông qua cập nhật chương trình theo hướng ứng dụng, tăng cường hợp tác với doanh nghiệp và mở rộng mô hình “Học kỳ doanh nghiệp”. Việc tiếp cận môi trường sản xuất, logistics và cảng biển giúp sinh viên hiểu quy trình khai thác, nhận diện những vấn đề thực tế và đối chiếu với kiến thức đã học.
Giá trị của sự gắn kết này nằm ở việc đưa bài toán doanh nghiệp vào quá trình đào tạo. Từ một tình huống tổ chức vận tải, sinh viên có thể phân tích phương án kết nối đường bộ với đường thủy, đánh giá thời gian giao nhận hoặc xác định nguyên nhân khiến phương tiện phải chờ đợi. Qua đó, tư duy tối ưu chi phí được đặt trong mối liên hệ với sử dụng hiệu quả năng lượng và giảm phát thải.
Bên cạnh đào tạo chuyên môn, UTH cũng phát triển các chương trình logistics có yếu tố quốc tế, tạo cơ hội để người học tiếp cận kiến thức quản lý cảng, vận tải và chuỗi cung ứng trong môi trường hội nhập. Đây là nền tảng để nâng cao năng lực ngoại ngữ, khả năng làm việc với đối tác và thích ứng với yêu cầu của doanh nghiệp quốc tế.
Đối với các trường đại học có thế mạnh về logistics như UTH, chuyển đổi xanh mở ra cơ hội đóng góp sâu hơn vào hoạt động của ngành: Đào tạo nhân lực, phối hợp nghiên cứu ứng dụng, tham gia tư vấn chính sách và cùng doanh nghiệp giải quyết những vấn đề trong tổ chức khai thác.
Hiệu trưởng UTH nhấn mạnh, để chuyển đổi xanh tạo ra hiệu quả thực chất, đầu tư hạ tầng và công nghệ cần đi cùng chuẩn bị nguồn nhân lực. Chất lượng đào tạo, khả năng thích ứng và năng lực giải quyết các bài toán thực tế của đội ngũ logistics sẽ góp phần quyết định hiệu quả khai thác và sức cạnh tranh của chuỗi cung ứng.