Luật Xây dựng: “Cú hích” đổi mới quản lý đầu tư xây dựng

Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 cùng các văn bản hướng dẫn đang tạo chuyển biến mạnh trong quản lý đầu tư xây dựng, với trọng tâm đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương.

Hoàn thiện thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn đầu tư xây dựng

Theo ông Bùi Văn Dưỡng, Phó cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng), thời gian qua, Cục đã tham mưu Bộ Xây dựng trình Quốc hội ban hành Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 ngày 10/12/2025; đồng thời tham mưu ban hành 4 nghị định, 6 thông tư và 2 quyết định liên quan đến lĩnh vực đầu tư xây dựng.

Việc hoàn thiện thể chế được thực hiện theo hướng đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với phân định rõ trách nhiệm và tăng cường kiểm tra, giám sát. Qua đó, góp phần tháo gỡ khó khăn, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.

Một trong những điểm mới là đổi mới phương thức quản lý dự án phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, tăng tính chủ động, linh hoạt cho chủ đầu tư. Quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng cũng được quy định rõ hơn, nâng cao tính tự chủ và tự chịu trách nhiệm.

Trong quản lý chi phí, các quy định mới hướng tới cơ chế phù hợp hơn với từng hình thức đầu tư, vừa kiểm soát chặt chẽ vốn ngân sách, vừa tôn trọng quyền tự quyết và nguyên tắc chia sẻ rủi ro của nhà đầu tư theo cơ chế thị trường.

Đáng chú ý, hành lang pháp lý được bổ sung cho các dự án quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp, sử dụng công nghệ mới. 

Chủ đầu tư các dự án được phân tách thành các dự án thành phần cũng được chủ động hơn trong quản lý chi phí, điều chỉnh cơ cấu chi phí giữa các dự án thành phần nếu không làm thay đổi mục tiêu, địa điểm, quy mô và không vượt tổng mức đầu tư chung. 

Theo ông Bùi Văn Dưỡng, quy định này góp phần giảm thủ tục, tăng tính linh hoạt và đẩy nhanh tiến độ triển khai dự án.

Phương pháp xác định chi phí đầu tư xây dựng cũng được hoàn thiện theo hướng tăng sử dụng dữ liệu chi phí thực tế, dữ liệu công trình tương tự và dữ liệu thị trường trong nước, quốc tế. Một số công cụ quản lý chi phí mới được bổ sung nhằm hạn chế tính toán quá chi tiết ở giai đoạn đầu, rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án.

Trong lĩnh vực cấp phép xây dựng, số lượng công trình phải xin giấy phép được giảm đáng kể khi bổ sung nhiều nhóm công trình vào diện miễn giấy phép, như công trình cấp bách, công trình thuộc dự án đầu tư công đặc biệt, công trình trên đất quốc phòng, an ninh và công trình đã được cơ quan chuyên môn về xây dựng thẩm định.

Theo đó, việc kiểm soát được chuyển mạnh sang nguyên tắc kiểm soát một lần trước khi khởi công, nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu về chất lượng, an toàn và trật tự xây dựng. Thời gian cấp phép được rút xuống còn 7 ngày đối với nhà ở riêng lẻ và 9-10 ngày đối với các công trình còn lại.

Các đối tượng đủ điều kiện được thực hiện thủ tục trực tuyến toàn trình; người dân, doanh nghiệp không phải nộp lại những hồ sơ đã có thể khai thác từ cơ sở dữ liệu quốc gia.

Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 cũng bãi bỏ 3 nhóm thủ tục hành chính gồm thẩm định thiết kế xây dựng triển khai sau thiết kế cơ sở; cấp chứng chỉ năng lực hoạt động xây dựng đối với tổ chức; công nhận tổ chức xã hội - nghề nghiệp đủ điều kiện cấp chứng chỉ năng lực hoạt động xây dựng.

Cùng với đó, Bộ Xây dựng đã rà soát toàn diện thủ tục hành chính, điều kiện đầu tư kinh doanh thuộc phạm vi quản lý, qua đó đơn giản hóa 12 thủ tục hành chính, bãi bỏ 2 thủ tục và cắt giảm 2 điều kiện kinh doanh.

Phân cấp, phân quyền mạnh hơn, đưa thủ tục về gần dân

Cũng theo ông Dưỡng, một trọng tâm lớn của quá trình hoàn thiện thể chế lần này là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý hoạt động xây dựng. Luật Xây dựng và các văn bản hướng dẫn tiếp tục thể chế hóa chủ trương giao quyền mạnh hơn cho chính quyền địa phương, đồng thời phân định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng cơ quan và từng chủ thể.

"Việc phân cấp được thực hiện gắn với tăng cường công tác kiểm tra, hậu kiểm và ứng dụng chuyển đổi số, bảo đảm nâng cao tính chủ động của địa phương nhưng không buông lỏng quản lý nhà nước", ông Dưỡng cho biết.

Theo định hướng mới, Bộ Xây dựng và các bộ quản lý công trình xây dựng chuyên ngành tập trung vào xây dựng chính sách, quy chuẩn, tiêu chuẩn; địa phương chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện thủ tục hành chính và quản lý việc triển khai đầu tư xây dựng trên địa bàn.

Việc phân cấp được thực hiện triệt để đối với nhóm thủ tục về cấp giấy phép xây dựng, cấp chứng chỉ hành nghề hoạt động xây dựng. Đối với thẩm định Báo cáo nghiên cứu khả thi và kiểm tra công tác nghiệm thu, thẩm quyền cũng được phân cấp tối đa cho cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp tỉnh, cấp xã.

Trung ương chỉ giữ lại các trường hợp có tính chất đặc thù như vấn đề liên tỉnh, liên vùng, liên quốc gia; liên quan đến quốc phòng, an ninh, chủ quyền quốc gia; kỹ thuật chuyên môn sâu hoặc các dự án quan trọng quốc gia, trọng điểm công nghệ.

Cách tiếp cận này được kỳ vọng đưa thủ tục hành chính về gần người dân và doanh nghiệp, giảm các khâu trung gian, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và tiết kiệm chi phí tuân thủ. Đồng thời, địa phương được nâng cao tính chủ động nhưng phải chịu trách nhiệm trực tiếp đối với các nhiệm vụ được giao.

Không chỉ cơ quan nhà nước được trao thêm quyền, chủ đầu tư cũng được phân quyền mạnh hơn trong xác định, quản lý chi phí đầu tư xây dựng; địa phương được công bố định mức xây dựng đặc thù trong trường hợp cần thiết theo quy định pháp luật.

Theo ông Dưỡng "phân cấp phải đi đôi với trách nhiệm". Khi địa phương được trao quyền chủ động hơn, cơ chế kiểm tra, hậu kiểm và trách nhiệm của từng cấp cũng phải được xác định rõ.

"Chính quyền địa phương được nâng cao tính chủ động trong tổ chức thực hiện, đồng thời phải chịu trách nhiệm trực tiếp đối với các nhiệm vụ được giao, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý và chất lượng giải quyết công việc", ông Dưỡng nhấn mạnh.