Từ điều khiển chạy tàu, giám sát thiết bị đến ứng phó cháy, sự cố trong hầm, mọi hoạt động của tuyến metro được yêu cầu giám sát tập trung tại Trung tâm điều khiển vận hành (OCC), với cơ chế can thiệp tại nhà ga khi cần thiết.
OCC phải là "đầu não" trong tình huống khẩn cấp
Theo Quy chuẩn được ban hành theo Thông tư số 62/2026 của Bộ Xây dựng, Trung tâm điều khiển vận hành (OCC) là trung tâm chỉ huy, thực hiện chức năng điều khiển chạy tàu, giám sát và quản lý hoạt động của tuyến hoặc mạng lưới metro.
Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về đường sắt đô thị - loại hình metro nhiều quy định chặt chẽ về khả năng giám sát tích hợp của Trung tâm điều khiển vận hành (OCC), nhằm bảo đảm đoàn tàu hoạt động an toàn (Ảnh minh hoạ: Tạ Hải).
Để bảo đảm an toàn vận hành, OCC phải thực hiện giám sát tập trung và quản lý thống nhất toàn bộ quá trình vận hành tuyến, từ hoạt động của tàu, tình trạng môi trường, thiết bị nhà ga đến các hệ thống thông tin, tín hiệu, cấp điện, thu soát vé tự động AFC và thông gió.
Trung tâm này đồng thời thực hiện điều độ tàu, điều độ điện, điều độ môi trường và thiết bị; chỉ huy phòng chống thiên tai; quản lý vận tải, thông tin hành khách, bảo trì thiết bị và quản lý thông tin.
Một trong những yêu cầu đáng chú ý của quy chuẩn là tăng cường khả năng giám sát tích hợp tại OCC, đặc biệt đối với hệ thống môi trường và thiết bị.
Việc quản lý, giám sát phải được thực hiện ở cả cấp OCC và cấp nhà ga, phục vụ vận hành tiết kiệm năng lượng, kiểm soát ùn tắc, theo dõi các thông số môi trường, bảo trì theo thời gian thực và hỗ trợ cứu nạn, cứu hộ.
Đáng chú ý, khi xảy ra cháy hoặc tàu dừng do sự cố trên khu gian ngầm, lệnh điều khiển hệ thống thông gió và hút khói trong hầm phải do OCC phát ra.
Tuy nhiên, để bảo đảm khả năng ứng phó tại chỗ, phòng điều khiển tại ga phải được trang bị bảng điều khiển tích hợp có quyền ưu tiên cao hơn lệnh từ OCC để sử dụng trong tình huống cháy.
Với vai trò là trung tâm chỉ huy phòng cháy, chữa cháy, ứng phó và cứu nạn, cứu hộ khẩn cấp, OCC phải có chức năng tích hợp với hệ thống báo cháy tự động, điều khiển chế độ thông gió và hút khói tại khu vực đường hầm khi xảy ra cháy; hệ thống phát thanh khẩn cấp tại ga; hệ thống camera giám sát và hệ thống phát lệnh điều khiển trong các trường hợp khẩn cấp.
Quy chuẩn cũng yêu cầu hệ thống giám sát tích hợp phải cho phép điều khiển thủ công từ xa đối với các thiết bị quan trọng. Bảng điều khiển dự phòng tại phòng điều khiển nhà ga phải được tích hợp với hệ thống điều khiển tập trung của OCC và có khả năng chuyển sang chế độ thủ công khi cần thiết.
Siết yêu cầu với thông tin, camera và hệ thống tín hiệu
Bên cạnh OCC, quy chuẩn mới đặt ra nhiều yêu cầu đối với các hệ thống hạ tầng kỹ thuật phục vụ vận hành metro.
Hệ thống thông tin phải bảo đảm truyền tải thông tin tin cậy. Hệ thống vô tuyến phải có chức năng ghi âm, lưu dữ liệu cuộc gọi để phục vụ chỉ huy chạy tàu và công tác cứu nạn.
Đối với hệ thống CCTV, quy chuẩn ưu tiên sử dụng camera thông minh (camera AI) nhằm tăng khả năng giám sát và hỗ trợ xử lý hình ảnh.
Đối với hệ thống tín hiệu, thiết kế phải tuân thủ nguyên tắc "Trở ngại - An toàn", tức khi thiết bị gặp trở ngại, hoạt động của hệ thống phải trở về trạng thái an toàn.
Hệ thống tín hiệu thực hiện điều khiển chạy tàu thông qua chức năng liên khóa và kiểm soát các điều kiện an toàn. Trong đó, hệ thống tự động bảo vệ tàu (ATP) phải bảo đảm tiêu chí an toàn cao nhất là dừng tàu; đồng thời có chức năng xác định vị trí, giám sát tốc độ, kiểm soát cửa tàu, cửa chắn ke ga và trang bị nút dừng khẩn cấp.
Những yêu cầu này tạo thành hệ thống kiểm soát nhiều lớp, trong đó OCC giữ vai trò trung tâm, nhưng các nhà ga vẫn phải có khả năng can thiệp tại chỗ trong tình huống khẩn cấp, nhằm bảo đảm an toàn cho hoạt động vận hành metro.
