Không chỉ là hạ tầng vận tải, đường sắt còn lưu giữ những giá trị lịch sử, kiến trúc, văn hóa và ký ức của nhiều thế hệ. Phát huy nguồn lực di sản đang mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm du lịch đặc sắc, gia tăng giá trị cho ngành đường sắt.
Kết nối vận tải với văn hóa, du lịch
Hội thảo khoa học "Phát huy giá trị di sản và nguồn lực văn hóa trong chiến lược phát triển kinh tế, du lịch của ngành Đường sắt Việt Nam" diễn ra tại Hà Nội ngày 30/10, tập trung thảo luận giải pháp bảo tồn, khai thác giá trị di sản đường sắt, phát triển các sản phẩm du lịch và tạo động lực tăng trưởng mới cho ngành.
Phó giáo sư, Tiến sĩ Dương Trung Ý, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng biên tập Tạp chí Cộng sản nhấn mạnh ý nghĩa phát huy giá trị di sản, văn hóa trong phát triển đường sắt.
Hội thảo do Tạp chí Cộng sản, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam phối hợp tổ chức.
Phát biểu tại hội thảo, Phó giáo sư, Tiến sĩ Dương Trung Ý, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng biên tập Tạp chí Cộng sản nhấn mạnh, trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới, Đường sắt Việt Nam không chỉ thực hiện sứ mệnh vận tải an toàn, thông suốt mà còn góp phần kiến tạo không gian phát triển, tích lũy năng lực công nghiệp, công nghệ và lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam.
Theo ông, di sản đường sắt cần được nhìn nhận rộng hơn, không chỉ gồm công trình, phương tiện, tư liệu có giá trị lịch sử, kiến trúc, kỹ thuật mà còn bao hàm tri thức nghề nghiệp, ký ức lao động và truyền thống cộng đồng. Việc bảo tồn cần gắn với hiện đại hóa, nâng cấp hạ tầng, đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu quả khai thác để những giá trị này tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
Thực tế, các sản phẩm như tàu kết nối di sản miền Trung, "Hoa phượng đỏ", "Hà Nội 5 cửa ô" và trải nghiệm tại ga Đà Lạt cho thấy tiềm năng kết hợp vận tải với cảnh quan, lịch sử, nghệ thuật và ẩm thực. Hành trình đi tàu có thể trở thành một phần hấp dẫn của tour du lịch, nhà ga trở thành không gian giao lưu văn hóa, qua đó gia tăng giá trị dịch vụ.
Ông Dương Trung Ý đề nghị ngành đường sắt đưa nhiệm vụ bảo tồn, phát huy di sản và nguồn lực văn hóa vào chiến lược phát triển, gắn với hiện đại hóa hệ thống đường sắt quốc gia. Đồng thời, cần xây dựng chương trình bảo tồn có cơ sở khoa học, lộ trình rõ ràng; đổi mới quản trị, tháo gỡ điểm nghẽn về cơ chế, huy động nguồn lực và phát triển đồng bộ công nghệ, con người, văn hóa doanh nghiệp.
Theo ông Đặng Sỹ Mạnh, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam (VNR), trải qua 145 năm, ngành đường sắt không chỉ ghi dấu hành trình phát triển mà còn lưu giữ những lớp trầm tích lịch sử, sự giao thoa văn hóa, đời sống xã hội và ký ức của nhiều thế hệ.
Mỗi cây cầu, cung đường, nhà ga, đoàn tàu đều mang dấu ấn thời đại và góp phần tạo nên những di sản có giá trị. Vì vậy, cần chuyển từ bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn gắn với phát huy giá trị; từ vận tải thuần túy sang những hành trình kết hợp vận tải, văn hóa, du lịch và trải nghiệm.
Gắn bảo tồn di sản với hiện đại hóa đường sắt
Tại hội thảo, các đại biểu cũng đề xuất chuyển tư duy từ "vận tải hành khách thuần túy" sang "cung ứng dịch vụ văn hóa và trải nghiệm du lịch", với nền tảng kinh doanh là văn hóa, cốt lõi quản trị là tiêu chuẩn. Nhiều ý kiến kiến nghị xây dựng cơ chế đặc thù, hành lang pháp lý phù hợp để thu hút nguồn lực xã hội hóa cải tạo, phát triển hạ tầng di sản và hạ tầng kỹ thuật đường sắt; đồng thời thúc đẩy xanh hóa, hiện đại hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.
Ông Trần Thiện Cảnh, Cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam, cho rằng cần kiểm kê di sản đường sắt trên phạm vi toàn quốc, xây dựng tiêu chí đánh giá giá trị lịch sử, kiến trúc, kỹ thuật, cảnh quan, xã hội và khả năng sử dụng; chuẩn hóa hồ sơ, số hóa và liên thông với dữ liệu tài sản hạ tầng.
Việc đánh giá tác động đến di sản cần được thực hiện ngay từ giai đoạn quy hoạch, chuẩn bị dự án, trong đó so sánh các phương án và xác định rõ yếu tố cần bảo vệ, chi phí bảo tồn. Nhà ga cũng cần được phát triển thành cửa ngõ văn hóa địa phương, thể hiện bản sắc qua kiến trúc, cảnh quan và dịch vụ, đồng thời bảo đảm an toàn vận hành và khả năng tiếp cận.
Dẫn ví dụ về ga Hà Nội, ông Cảnh cho biết đây là công trình có ý nghĩa lịch sử, văn hóa, nằm gần nhiều địa danh quan trọng của Thủ đô. Tuy nhiên, trong khi các quy hoạch trước đây xác định ga Hà Nội là ga trung tâm của đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị, địa phương hiện chỉ xác định đây là ga đường sắt đô thị. Trong bối cảnh quy hoạch mạng lưới đường sắt đô thị Hà Nội chưa có ga trung tâm, vấn đề này cần được các cơ quan trao đổi để hài hòa yêu cầu bảo tồn di sản và phát triển.
Ông Cảnh cũng nhấn mạnh việc hình thành sản phẩm du lịch đường sắt cần có sự phối hợp giữa doanh nghiệp vận tải, doanh nghiệp du lịch, địa phương và đơn vị quản lý điểm đến; đồng thời xác định rõ phương án tổ chức vận tải, lịch chạy tàu, giá dịch vụ và trách nhiệm phối hợp.
Ở góc độ khác, TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, đề xuất chuyển cách tiếp cận từ "hạ tầng vận tải" sang "hạ tầng trải nghiệm văn hóa". Theo đó, chuyến tàu cần được nhìn nhận như một sản phẩm trải nghiệm, nhà ga là không gian tạo giá trị, tuyến đường là hành trình văn hóa và mạng lưới đường ray là nền tảng kết nối hệ sinh thái kinh tế - văn hóa - du lịch.
Đây không chỉ là câu chuyện bảo tồn những giá trị sẵn có mà còn là việc thiết kế cơ chế chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành động lực phát triển, mở rộng giá trị của đường sắt từ vận tải sang trải nghiệm, điểm đến và dịch vụ du lịch.