Trong hơn một thập kỷ, Mông Cổ nhập khẩu lượng lớn xe hybrid giá rẻ, đã gần hết vòng đời từ Nhật Bản.
Sự phổ biến của dòng xe này giúp giảm tiêu thụ nhiên liệu, song cũng đẩy quốc gia Đông Bắc Á vào cuộc khủng hoảng rác thải pin khi chưa có hệ thống thu gom, tái chế phù hợp.
Tiện lợi, bền và rẻ
Người dân Mông Cổ chuộng dùng xe hybrid để lùa gia súc. Nguồn: CNA/Jack Board.
Vào mùa đông trên thảo nguyên Mông Cổ, những cơn gió lạnh buốt quét qua đồng cỏ rộng lớn và các dãy núi đá thấp. Thời điểm này, với gia đình anh Namnansuren Tuvdsuren, những người chăn nuôi du mục, nhiệt độ giảm khiến việc lùa đàn cừu, dê bằng ngựa hoặc xe máy khó khăn hơn. Vì vậy, giống nhiều hộ chăn nuôi khác, họ sử dụng một phương tiện hiện đại hơn: Toyota Prius.
Mẫu xe hybrid vốn được thiết kế cho đường phố Tokyo (Nhật Bản) đang chứng minh tính hữu dụng trong điều kiện khắc nghiệt của Mông Cổ.
Anh Tuvdsuren cho biết, khi không có xe máy, gia đình anh sử dụng xe Prius để lùa gia súc. Vào mùa đông, nếu ngựa hoặc bò non bị thương, họ có thể gập hàng ghế sau để đưa con vật lên xe.
Kinh nghiệm của Mông Cổ là lời cảnh báo đối với các quốc gia đang chuyển đổi sang xe điện. Khi ngày càng nhiều xe sử dụng pin lithium được đưa vào thị trường, vấn đề chất thải sẽ không biến mất mà chỉ chuyển sang một dạng khác.
Do đó, các chuyên gia khuyến cáo các quốc gia cần xây dựng hệ thống quản lý chất thải hoàn chỉnh trước khi phương tiện điện được đưa vào thị trường. Toàn bộ chuỗi thu gom, lưu trữ và xử lý phải được theo dõi rõ ràng.
Theo Bộ Phát triển Đường bộ và Giao thông Mông Cổ, xe hybrid hiện chiếm 45% trong tổng số 1,5 triệu phương tiện của nước này. Trong đó, phần lớn là Toyota Prius, được ưa chuộng nhờ độ bền, phụ tùng rẻ và dễ tìm, cùng khả năng tiết kiệm nhiên liệu trong bối cảnh giá xăng cao.
Những chiếc Prius xuất hiện khắp nơi, từ đại lộ đông đúc ở thủ đô Ulan Bator đến vùng sâu trong sa mạc Gobi. Phần lớn là xe cũ nhập khẩu từ Nhật Bản.
Ulan Bator có mùa đông thuộc nhóm lạnh nhất trong số các thủ đô trên thế giới, đồng thời đối mặt tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng. Song xe Prius vẫn có thể hoạt động trong điều kiện này, trong khi động cơ có sự hỗ trợ của pin giúp giảm lượng khí thải.
Nghịch lý "bãi thải" của công nghệ xanh
Tuy nhiên, đằng sau sự phổ biến của Prius là một nghịch lý. Trong nỗ lực giảm ô nhiễm không khí bằng phương tiện sạch hơn, Mông Cổ lại vô tình nhập khẩu một dạng chất thải mới.
Các bộ pin đã qua nhiều năm sử dụng ở nước ngoài nhanh chóng xuống cấp trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt và đường sá gồ ghề. Trong khi đó, Mông Cổ chưa có phương án tái chế hoặc xử lý an toàn những bộ pin hết hạn chứa thành phần nguy hại.
Toyota Prius là một trong những phương tiện phổ biến trên đường phố đông đúc Ulan Bator. Nguồn CNA.
Do đó, nhiều chuyên gia cảnh báo Mông Cổ có nguy cơ trở thành bãi thải của công nghệ xanh. Đây cũng là bài học đối với những quốc gia đang chuẩn bị đón làn sóng xe điện nhưng chưa có kế hoạch xử lý phương tiện và pin khi hết vòng đời.
Ông Baasanbayar Sambuu-Yondon, Giám đốc điều hành Hiệp hội Các nhà phân phối ô tô Mông Cổ (MADA), đánh giá: "Xe hybrid phù hợp hơn với một quốc gia có địa hình rộng lớn. Phương tiện có thể sử dụng hệ thống điện trong khoảng 100 - 150km, sau đó tiếp tục di chuyển bằng động cơ xăng trên hành trình dài khoảng 800 - 1.000km".
Trong khi nhiều nước châu Á cấm hoặc hạn chế nghiêm ngặt việc nhập khẩu xe đã qua sử dụng, chính sách của Mông Cổ có thời điểm lại tạo điều kiện cho làn sóng xe hybrid cũ.
Suốt hơn một thập kỷ, thuế nhập khẩu thấp và chính sách miễn thuế đối với các dòng xe được quảng bá là "sạch" đã thúc đẩy lượng xe hybrid đã qua sử dụng vào nước này.
Khoảng 80% ô tô nhập khẩu của Mông Cổ đến từ Nhật Bản và 95% trong số đó là xe cũ. Prius thường được mua qua đấu giá sau khi hết thời hạn bảo hành và bảo dưỡng pin của Toyota. Đây là thời điểm chi phí sửa chữa hoặc thay pin đắt đỏ.
Đến đầu năm 2025, Chính phủ Mông Cổ mới bắt đầu thực thi quy định không cho phép đăng ký tại thủ đô đối với xe trên 10 năm tuổi.
Theo số liệu của MADA, trong gần 10 năm qua, Mông Cổ nhập khẩu từ 50.000 - 70.000 xe mới và cũ mỗi năm. Con số này gần đây tăng gần gấp đôi, lên khoảng 120.000 xe năm 2023 và 130.000 xe năm 2024. Số xe tính trên mỗi người trưởng thành tại thủ đô đã ở mức rất cao, mỗi người sở hữu gần 2 chiếc.
Khủng hoảng rác thải pin
Vì là xe cũ, đã hoạt động nhiều năm trước khi đến Mông Cổ nên các bộ phận khó tránh khỏi hao mòn. Nhiệt độ quá thấp hoặc quá cao, cùng địa hình gồ ghề, tiếp tục gây áp lực lên phương tiện.
Thân xe có thể chịu được điều kiện khắc nghiệt, nhưng pin xuống cấp nhanh hơn nhiều trong thời tiết lạnh. Việc sửa chữa và thay thế từng mô-đun, thậm chí từng tế bào pin Prius, vì vậy ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, do không có hệ thống xử lý chất thải chính thức, giải pháp sửa chữa quy mô nhỏ nhằm kéo dài tuổi thọ xe lại đang âm thầm tạo ra rủi ro môi trường.
Một phần số pin của xe Prius đã hỏng, bị vứt bỏ và lưu giữ trái phép tại một gara ở Ulan Bator.
Bà Munkhsukh Natsag, kỹ sư về pin tại thủ đô Ulan Bator, cảnh báo ngay cả pin đã hỏng hoàn toàn vẫn có thể gây cháy nếu không được vô hiệu hóa và bảo quản đúng quy trình.
Song Mông Cổ hiện chưa thể theo dõi đầy đủ nơi pin thải được đưa đến. Cảnh tượng pin cao áp bị vứt bỏ nằm ngay ngoài lều hoặc trong sân, nơi trẻ em dễ dàng tiếp xúc diễn ra nhan nhản.
Theo Channel New Asia, vì kim loại trong pin thải vẫn có giá trị nên đã tạo ra mạng lưới thu gom không chính thức trên khắp đất nước. Song, chưa có doanh nghiệp, cơ sở sửa chữa hay trung tâm được cấp phép chính thức để xử lý pin hybrid đúng quy chuẩn. Với hàng trăm nghìn xe hybrid đang lưu hành, quy mô của vấn đề ngày càng đáng lo ngại.
Để giải quyết vấn đề, Chính phủ Mông Cổ đã hợp tác với Ngân hàng Phát triển châu Á, Ngân hàng Thế giới và Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) thực hiện nhiều nghiên cứu về phương án quản lý rác thải pin từ năm 2016.
Ông Munkhnasan Enkhtaivan, đại diện Bộ phát triển giao thông và đường bộ Mông Cổ cho biết, kết quả nghiên cứu cho thấy Mông Cổ cần khẩn trương xây dựng cơ sở xử lý pin thải từ xe hybrid. Tuy nhiên, quy mô nền kinh tế nhỏ trong khi lượng xe cũ quá lớn khiến việc huy động vốn gặp khó khăn.