Sau 40 năm đổi mới, đô thị Việt Nam cần tái cấu trúc mô hình quản trị

Sau 40 năm đổi mới, đô thị Việt Nam tăng trưởng nhanh về quy mô và hạ tầng. Để phát triển bền vững trong giai đoạn tới, các chuyên gia cho rằng, cần tái cấu trúc mô hình quản trị, tăng tính liên kết, đồng bộ và vận hành trên nền tảng dữ liệu số.

Đô thị Việt Nam "thay da đổi thịt" sau đổi mới

Nhìn lại chặng đường bốn thập kỷ, PGS.TS Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng nhận định, quá trình đô thị hóa Việt Nam là một trong những thành tựu nổi bật của đổi mới. Ông nhấn mạnh: "Bốn mươi năm qua là giai đoạn chúng ta xây xác hạ tầng. Giai đoạn tới phải là thổi hồn cho hạ tầng bằng công nghệ số và dữ liệu".

Sau 40 năm đổi mới, diện mạo đô thị Việt Nam đổi thay rõ nét, hạ tầng giao thông, điện, nước, viễn thông được đầu tư đồng bộ, từng bước đáp ứng nhu cầu phát triển và sinh hoạt của người dân.

Theo ông Hải, từ xuất phát điểm năm 1986 với hạ tầng kỹ thuật lạc hậu, hệ thống giao thông chật hẹp, cấp thoát nước thiếu đồng bộ, đến nay Việt Nam đã hình thành mạng lưới đô thị rộng khắp. Hạ tầng giao thông đô thị được mở rộng với các trục chính, đường vành đai, hệ thống cao tốc. Các nhà máy xử lý nước thải tập trung, công nghệ chiếu sáng LED, điện rác và các khu đô thị mới đồng bộ về hạ tầng xã hội đang dần thay đổi diện mạo đô thị.

Tuy nhiên, ông Hải thẳng thắn chỉ ra rằng, phát triển nhanh về lượng đang đặt ra thách thức về chất. "Chúng ta đang đối mặt với bài toán đồng bộ và hiện đại. Hạ tầng nhiều nơi vẫn đuổi theo nhu cầu. Nếu không thay đổi cách quản trị, đô thị sẽ khó bước vào giai đoạn phát triển chiều sâu", ông Hải nói.

Quan điểm này tương đồng với tinh thần của Nghị quyết 06-NQ/TW năm 2022 của Bộ Chính trị về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam, trong đó yêu cầu khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, thiếu liên kết và nâng cao chất lượng tăng trưởng đô thị.

Theo ông Hải, bước ngoặt của giai đoạn tới nằm ở việc xây dựng "bản đồ số" hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Ông phân tích: "Không thể quản lý đô thị hiện đại bằng bản vẽ giấy rời rạc. Mọi đường ống, cáp ngầm, hệ thống chiếu sáng, xử lý rác, nhà ở phải được áp dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) và liên thông dữ liệu. Dữ liệu chính là hệ điều hành của đô thị".

Tái cấu trúc không gian phát triển

Ở góc độ quy hoạch chiến lược, Ths Lê Tùng Lâm, Trưởng ban Đô thị HĐND TP Đà Nẵng cho rằng, vấn đề then chốt của giai đoạn tới không nằm ở mở rộng địa giới hành chính mà ở cách tổ chức không gian phát triển. Ông nhấn mạnh: "Muốn tránh phát triển dàn trải theo địa giới hành chính, phải chuyển sang tư duy vùng, theo trục hạ tầng và theo vai trò đô thị".

Theo ông Lâm, về quy hoạch, không thể để mỗi địa phương phát triển theo cách riêng. Các đô thị phải được đặt trong một chỉnh thể không gian vùng thống nhất, có liên kết và bổ trợ lẫn nhau, đồng thời viện dẫn yêu cầu của Nghị quyết 06 và Kết luận 224 của Bộ Chính trị về phát triển đô thị bền vững, có trật tự và đồng bộ.

Các khu đô thị mới với hệ thống trường học, bệnh viện, trung tâm thương mại, công viên, không gian công cộng… ngày càng hoàn thiện, nâng cao chất lượng dịch vụ và tiện ích sống đô thị.

Ông phân tích thêm rằng, phân loại đô thị theo Nghị quyết 111 năm 2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội không chỉ nhằm mục đích quản lý hành chính mà phải trở thành "kỷ luật phát triển". Đô thị trung tâm vùng, đô thị động lực, đô thị vệ tinh hay đô thị hỗ trợ phải có quy mô dân số, cường độ sử dụng đất và mức độ tập trung hạ tầng tương thích với vai trò được giao.

"Các trục hạ tầng chiến lược và hành lang kinh tế phải được coi là xương sống tổ chức không gian đô thị, chứ không chỉ là dự án giao thông đơn lẻ. Chỉ khi quy hoạch gắn chặt với cơ chế điều phối vùng, phân bổ nguồn lực và giám sát dựa trên dữ liệu, mới có thể khắc phục tình trạng mạnh ai nấy làm", ông Lâm nhấn mạnh.

Còn theo PGS.TS Lưu Đức Hải, đô thị Việt Nam đang đứng trước một "ngưỡng chuyển" quan trọng. "Nếu 40 năm qua chúng ta tập trung xây dựng hình hài hạ tầng, thì 40 năm tới phải là giai đoạn nâng cấp năng lực quản trị. Hạ tầng không chỉ là công trình, mà là một hệ thống vận hành dựa trên dữ liệu, liên thông và kỷ luật thực thi", ông nói.

Theo ông, thách thức lớn nhất không phải là thiếu dự án hay thiếu nguồn lực, mà là thiếu một cấu trúc tổ chức không gian đủ chặt chẽ và một nền tảng dữ liệu đủ mạnh để điều phối phát triển. Đô thị chỉ thực sự bền vững khi quy hoạch đi trước một bước, khi không gian được tổ chức theo vùng và theo trục hạ tầng và khi mọi quyết định quản lý được đặt trên nền tảng dữ liệu thay vì cảm tính.

"Phát triển đô thị giai đoạn mới không còn là câu chuyện mở rộng bao nhiêu km² hay xây thêm bao nhiêu tòa nhà, mà là nâng cao chất lượng sống, khả năng chống chịu và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Khi đó, hạ tầng mới thực sự trở thành động lực đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới một cách vững chắc và nhân văn", ông chia sẻ thêm.

Từ những đô thị trung tâm đến các thành phố trẻ, đời sống người dân được cải thiện cả về vật chất lẫn tinh thần, phản ánh vai trò động lực của đô thị trong tiến trình phát triển kinh tế - xã hội đất nước.

Nhận định các vấn đề lớn của đô thị Việt Nam trong giai đoạn tới, Ths Lê Tùng Lâm cho rằng, chặng đường phía trước đặt ra yêu cầu cao hơn: Đô thị Việt Nam không thể tiếp tục phát triển theo chiều rộng, dựa nhiều vào mở rộng địa giới và gia tăng mật độ xây dựng. Thời kỳ mới đòi hỏi tư duy tái cấu trúc không gian, nâng cao chất lượng quy hoạch, quản trị và hiệu quả sử dụng tài nguyên đất đai; đồng thời đặt chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và chất lượng sống của người dân vào trung tâm chiến lược phát triển.

"Sau 40 năm đổi mới, đô thị Việt Nam đã có nền tảng. Vấn đề hiện nay không phải là phát triển nhanh hơn, mà là phát triển thông minh hơn, xanh hơn và bền vững hơn. Đó mới là thước đo thực chất của một nền đô thị hiện đại trong giai đoạn tới", ông Lâm nhấn mạnh.