Khảo sát 141 tài xế Grab, Green SM và BEE cho thấy, 73,8% từng gặp va chạm hoặc tai nạn; hơn 65% từng gặp lừa đảo, cướp giật hoặc quấy rối trong quá trình làm việc. Trong khi đó, phần lớn tài xế chưa được tiếp cận bảo hiểm xã hội bắt buộc.
Khoảng trống an sinh với 400.000 tài xế
Chia sẻ tại hội thảo "An sinh cho tài xế xe công nghệ" do Trung tâm tư vấn và hỗ trợ người lao động Công đoàn TP.HCM và Bảo hiểm xã hội thành phố tổ chức ngày 15/9, ông Phùng Thái Quang, Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động TP.HCM, Giám đốc Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động Công đoàn TP.HCM, cho biết kinh tế số và các mô hình việc làm thông qua nền tảng công nghệ ngày càng phát triển. Tài xế xe công nghệ trở thành một lực lượng lao động đáng chú ý tại các đô thị lớn.
Ông Phùng Thái Quang, Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động TP.HCM, Giám đốc Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động Công đoàn TP.HCM.
Theo ông Quang, TP.HCM hiện có khoảng 400.000 tài xế xe công nghệ và giao hàng. Tuy nhiên, một vấn đề đáng quan tâm là nhiều tài xế chưa được tham gia bảo hiểm xã hội, trong khi bảo hiểm cho phương tiện gần như là yêu cầu bắt buộc trong quá trình hoạt động.
Khảo sát nhanh của Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động Công đoàn TP.HCM với 141 tài xế Grab, Green SM và BEE trước hội thảo cho thấy 93,6% xem chạy xe công nghệ là công việc chính.
Thời gian làm việc của nhóm lao động này cũng khá dài. Có 46,1% tài xế làm việc từ 8-10 giờ mỗi ngày, trong khi 35,5% thường xuyên làm việc trên 10 giờ. Nhiều tài xế cho biết để có thu nhập khoảng 15 triệu đồng/tháng, họ phải chạy xe 13-15 giờ mỗi ngày, kể cả cuối tuần.
"Có người phải tranh thủ từng khung giờ có nhiều đơn hàng để tăng thu nhập và tiết kiệm tối đa chi phí ăn uống, sinh hoạt trong thời gian chạy xe", ông Quang nói.
Đáng chú ý, 73,8% tài xế được khảo sát cho biết từng ít nhất một lần gặp va chạm hoặc tai nạn trên đường. Hơn 65% từng gặp các tình huống như lừa đảo, cướp giật hoặc quấy rối trong quá trình làm việc.
Hội thảo thu hút sự tham gia của đại diện tổ chức công đoàn, chuyên gia và cộng đồng tài xế xe công nghệ.
Trong khi rủi ro nghề nghiệp hiện hữu, việc tiếp cận an sinh của tài xế vẫn còn hạn chế. Khảo sát cho thấy 73,4% tài xế có bảo hiểm y tế, chủ yếu là bảo hiểm y tế hộ gia đình hoặc thông qua các hình thức hỗ trợ. Nhiều người vẫn chưa tham gia bất kỳ loại hình bảo hiểm nào.
Gần 88% tài xế mong muốn được tham gia các chính sách bảo hiểm và được chăm lo về vật chất, tinh thần. Khoảng 93% mong muốn nghề nghiệp, địa vị pháp lý của mình được xác định rõ hơn.
Theo ông Quang, đây là những mong muốn chính đáng của người lao động, trong bối cảnh các nền tảng công nghệ hiện xác định tài xế là đối tác, không thuộc diện tham gia bảo hiểm bắt buộc.
Nghiệp đoàn khó lo an sinh cho tài xế
Theo Nghiệp đoàn xe công nghệ TP.HCM, nghiệp đoàn hiện có hơn 1.600 đoàn viên hoạt động trên các nền tảng. Thu nhập của tài xế phụ thuộc vào nhu cầu thị trường và số lượng đơn hàng phát sinh trên ứng dụng, đồng thời chịu tác động của tình hình kinh tế, thời tiết, chính sách nền tảng, nhu cầu khách hàng và mức độ cạnh tranh.
Nhiều tài xế có thu nhập bấp bênh, chưa đủ trang trải chi phí sinh hoạt. Khi gặp tai nạn hoặc ốm đau, do chưa được tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm bắt buộc, tài xế phải tự chi trả chi phí điều trị. Trong thời gian nghỉ việc, họ cũng không có thu nhập.
Thu nhập của tài xế phụ thuộc vào số lượng đơn hàng, nhu cầu thị trường và nhiều yếu tố khác.
Trung bình mỗi năm có hơn 200 trường hợp đoàn viên nghiệp đoàn gặp tai nạn, sự cố. Đây là số liệu trong phạm vi đoàn viên nghiệp đoàn, chưa tính số tài xế xe công nghệ chưa tham gia nghiệp đoàn.
Với những trường hợp cần chi phí điều trị lớn, nghiệp đoàn phải vận động đoàn viên đóng góp, thăm hỏi trên tinh thần chia sẻ. Do không thu đoàn phí, hoạt động chăm lo của nghiệp đoàn chủ yếu dựa vào nguồn vận động xã hội hóa, sự hỗ trợ của doanh nghiệp và Liên đoàn Lao động TP.HCM trong các dịp lễ, Tết.
Qua khảo sát, hầu hết đoàn viên mong muốn được tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm bắt buộc và cùng đóng, cùng hưởng như những lao động khác để được tiếp cận các chế độ về hưu trí, ốm đau, tai nạn lao động.
Tuy nhiên, các doanh nghiệp vận hành nền tảng xác định quan hệ với tài xế là quan hệ hợp tác kinh doanh theo mô hình đối tác. Tài xế không phải người lao động theo hợp đồng lao động của doanh nghiệp mà là đối tác tham gia khai thác nền tảng.
Nhiều tài xế phải tận dụng những khung giờ có nhiều đơn hàng để tăng thu nhập.
Do đó, hiện chưa có căn cứ pháp lý để doanh nghiệp thực hiện các chính sách an sinh xã hội đối với đối tác như tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm y tế và các chế độ phúc lợi dành cho người lao động.
Trong khi đó, nghiệp đoàn là tổ chức đại diện, tập hợp và hỗ trợ đoàn viên nhưng không có thẩm quyền quyết định hoặc đàm phán chính sách an sinh với doanh nghiệp vận hành nền tảng. Đây là một trong những nguyên nhân khiến việc xây dựng hệ thống an sinh cho tài xế xe công nghệ còn nhiều hạn chế.
"Tiếng nói chất chứa suốt 10 năm"
Ông Phạm Mi Sên, Phó Chủ tịch Nghiệp đoàn xe công nghệ TP.HCM, một tài xế tham gia nền tảng Grab từ năm 2015, cho biết những vấn đề về quyền lợi của tài xế công nghệ đã được cộng đồng kiến nghị trong nhiều năm.
Theo ông Sên, vấn đề trước hết nằm ở việc tài xế chưa được định danh đầy đủ. Tài xế được gọi là "đối tác" của nền tảng và được mặc định là người làm chủ công việc, nhưng khi ra đường lại thường chỉ được nhìn nhận như "xe ôm". Sự thiếu rõ ràng về định danh kéo theo nhiều vấn đề về quyền lợi.
Ông Phạm Mi Sên, Phó Chủ tịch Nghiệp đoàn xe công nghệ TP.HCM, chia sẻ về những kiến nghị của tài xế sau nhiều năm hoạt động trên nền tảng.
Ông cho biết trong cộng đồng tài xế có nhiều người trên 60 tuổi, phụ nữ là mẹ đơn thân, người mang thai và những hoàn cảnh khó khăn. Nhiều người phải bắt đầu công việc từ 5 giờ sáng đến 22 giờ, chỉ nghỉ khi bị bệnh.
"Anh em tài xế công nghệ mong muốn góp tiếng nói, nói lên những mong muốn đã chất chứa suốt 10 năm qua", ông Sên chia sẻ.
Theo ông, từ năm 2016, ông đã đi qua nhiều tỉnh, thành để thu thập ý kiến của cộng đồng tài xế, với hơn 3.000 kiến nghị. Đến năm 2019, ông cùng cộng đồng tài xế tại Hà Nội mang bản kiến nghị đến Bộ Tài chính, tập trung vào các vấn đề về quyền lợi và định danh tài xế.
Ông Sên cũng cho rằng cách nhìn về thu nhập của tài xế cần được xem xét đầy đủ hơn. "100 triệu đồng doanh thu một năm để đóng thuế không có nghĩa là 100 triệu đồng thu nhập. Đó là doanh thu, chưa trừ xăng xe, điện thoại, chi phí sửa chữa, khấu hao phương tiện và công sức lao động", ông nói.
Tài xế xe công nghệ đối mặt nhiều rủi ro trên đường trong quá trình làm việc.
Theo ông, năm 2015, giá cước một cuốc xe khoảng 3.000 đồng/km và tài xế gần như nhận đủ khoản tiền này. Sau nhiều năm, giá cả, chi phí sinh hoạt và vận hành phương tiện tăng lên, trong khi tiền công thực nhận trên mỗi kilomet chịu nhiều sức ép.
Để bù đắp thu nhập, tài xế phải tận dụng thời gian làm việc. "Tự do mở ứng dụng, tự do làm việc, tự do bán sức lao động với giá rất rẻ và bán thời gian gấp đôi, gấp ba người khác để có được mức thu nhập đủ trang trải cuộc sống", ông Sên nói.
Theo ông, cộng đồng tài xế mong muốn được quan tâm, thấu hiểu và xác định đúng vị trí trong hệ thống lao động. Nếu đã là "đối tác", mối quan hệ giữa tài xế và nền tảng cần được xác lập công bằng hơn, trong đó tài xế có tiếng nói đối với những vấn đề liên quan trực tiếp đến công việc như thời gian làm việc và giá cước.
Ông Sên cho rằng khi các nền tảng cạnh tranh bằng giá cước, phần thiệt hại đôi khi được chuyển sang phía tài xế, trong khi tài xế gần như không có khả năng phản ứng.
"Việc tài xế chưa có một cơ chế đại diện rõ ràng cũng khiến tiếng nói của họ gặp khó khăn khi phát sinh tranh chấp. Nếu tài xế phản ứng thì ai đại diện cho họ, và họ kiến nghị ở đâu? Những vấn đề này hiện vẫn còn một khoảng trống rất lớn", ông Sên nói.