TP.HCM 50 năm mang tên Bác: Từ đô thị hậu chiến đến siêu đô thị động lực của cả nước

Từ một đô thị chịu nhiều tổn thất sau chiến tranh với hạ tầng thiếu thốn, dân cư tập trung chủ yếu trong khu vực nội thành cũ, TP.HCM đã trải qua hành trình 50 năm phát triển mạnh mẽ để trở thành trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước.

Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất và tròn 50 năm kể từ khi TP Sài Gòn - Gia Định được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, TP.HCM đã trải qua hành trình phát triển đặc biệt. Từ một đô thị chịu nhiều tổn thất sau chiến tranh, thành phố từng bước vươn lên, trở thành trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, đầu mối giao thương quốc tế, trung tâm tài chính, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam.

Những bước ngoặt mở rộng không gian phát triển

Theo Sở Quy hoạch và Kiến trúc TP.HCM, hành trình phát triển của thành phố là quá trình không ngừng mở rộng tư duy quy hoạch, tái cấu trúc không gian đô thị và kiến tạo các động lực tăng trưởng mới.

Giai đoạn 1975-1993 là thời kỳ tái thiết sau chiến tranh. Trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, thành phố tập trung khôi phục sản xuất, cải tạo hạ tầng kỹ thuật - xã hội, chỉnh trang nội đô và giải quyết nhu cầu nhà ở cho người dân. 

Những chương trình cải tạo khu dân cư, xây dựng khu tái định cư và đầu tư hạ tầng thiết yếu đã đặt nền móng cho quá trình đô thị hóa sau này. 

Nhìn lại thời điểm sau năm 1975, TS Nguyễn Hữu Nguyên, Hội Quy hoạch phát triển đô thị TP.HCM cho biết, thành phố được thừa hưởng hệ thống giao thông tương đối bài bản do người Pháp quy hoạch từ trước cho quy mô dân số khoảng 2 triệu người. Nhiều tuyến đường như Trần Hưng Đạo, Điện Biên Phủ, Nguyễn Thị Minh Khai hay Võ Thị Sáu đã có mặt cắt khá rộng và năng lực thông hành tốt. 

Tuy nhiên, hai thập niên đầu sau thống nhất chủ yếu là giai đoạn khắc phục hậu quả chiến tranh, chống xuống cấp đô thị và vượt qua những khó khăn của nền kinh tế. Đời sống người dân còn nhiều thiếu thốn, việc đi lại phụ thuộc vào xe buýt, xe lam, xích lô và các bến phà qua sông. 

Theo TS Nguyên, khoảng 30 năm trở lại đây, cùng với công cuộc đổi mới và quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, TP.HCM mới thực sự bước vào giai đoạn phát triển hạ tầng quy mô lớn.

Bước ngoặt lớn đến từ công cuộc đổi mới năm 1986, tạo động lực chuyển dịch sang kinh tế thị trường và thu hút đầu tư. Năm 1993, lần đầu tiên TP.HCM có đồ án quy hoạch tổng thể xây dựng được phê duyệt, mở ra giai đoạn phát triển đô thị hiện đại.

Đồ án quy hoạch này xác định hướng mở rộng không gian chủ yếu về phía Đông và phía Nam. Đây cũng là giai đoạn hình thành các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu dân cư mới và những công trình mang dấu ấn hội nhập, trong đó Khu đô thị Phú Mỹ Hưng trở thành mô hình đô thị kiểu mẫu đầu tiên của Việt Nam.

Từ cuối những năm 1990 đến năm 2010, TP.HCM tiếp tục điều chỉnh quy hoạch theo hướng liên kết vùng với Bình Dương, Đồng Nai, Long An, Tây Ninh và Bà Rịa - Vũng Tàu. Tư duy phát triển "hướng Đông - hướng Nam" ngày càng rõ nét, kéo theo sự phát triển của các khu đô thị mới, khu công nghiệp và hệ thống giao thông đối ngoại. Tuy nhiên, áp lực dân số, ùn tắc giao thông, ngập nước và quá tải hạ tầng cũng bắt đầu bộc lộ.

Từ năm 2010 đến nay, thành phố chuyển sang phát triển theo chiều sâu với mô hình đô thị tập trung - đa cực. Hàng loạt công trình hạ tầng chiến lược như các tuyến vành đai, cao tốc liên vùng, metro, cảng biển và trung tâm logistics được triển khai, góp phần tái cấu trúc không gian phát triển. 

Việc hình thành TP Thủ Đức cũng mở ra mô hình đô thị sáng tạo đầu tiên của cả nước, thúc đẩy kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo.

Hạ tầng mở lối phát triển kinh tế

Nếu quy hoạch là bản thiết kế cho tương lai thì hạ tầng giao thông chính là công cụ giúp TP.HCM hiện thực hóa những tầm nhìn đó. Nhìn lại nửa thế kỷ phát triển, dấu ấn đậm nét nhất của thành phố không chỉ nằm ở những đồ án quy hoạch, mà còn ở hàng loạt công trình hạ tầng đã làm thay đổi cấu trúc đô thị và tạo ra các không gian tăng trưởng mới.

TS Võ Kim Cương, nguyên Phó Kiến trúc sư trưởng TP.HCM cho rằng, trong 50 năm qua, thành phố đã có nhiều quyết sách mang tính đột phá như hình thành Khu chế xuất Tân Thuận, phát triển Khu đô thị Phú Mỹ Hưng, xây dựng đại lộ Nguyễn Văn Linh, đại lộ Đông Tây, hầm vượt sông Sài Gòn... và triển khai các chương trình cải tạo kênh rạch quy mô lớn.

Đặc biệt, các dự án cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tàu Hũ - Bến Nghé, Tân Hóa - Lò Gốm đã biến những dòng kênh ô nhiễm thành các hành lang cảnh quan và giao thông quan trọng, cải thiện môi trường sống cho hàng triệu người dân.

Song song đó, hệ thống hạ tầng đối ngoại ngày càng hoàn thiện với các tuyến cao tốc kết nối Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, hệ thống cảng biển, cảng hàng không, các tuyến vành đai và metro. Những công trình này không chỉ nâng cao năng lực kết nối mà còn mở rộng không gian phát triển của thành phố.

Từ những bước đi này, TP.HCM đã khẳng định được vai trò đầu tàu kinh tế cả nước. Hiện thành phố đóng góp khoảng 23-25% GDP và gần 30% tổng thu ngân sách quốc gia, đồng thời giữ vai trò trung tâm tài chính, thương mại, logistics và đổi mới sáng tạo lớn nhất Việt Nam.

Đổi mới mô hình tăng trưởng

Tuy nhiên, khi quy mô dân số, kinh tế và không gian đô thị ngày càng mở rộng, áp lực về giao thông, hạ tầng, môi trường và yêu cầu cạnh tranh quốc tế cũng ngày càng lớn. Điều đó đặt ra yêu cầu phải mở rộng không gian phát triển và đổi mới mô hình tăng trưởng.

Trong bối cảnh đó, việc mở rộng không gian phát triển sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu được xem là bước ngoặt có ý nghĩa lịch sử. Lần đầu tiên, TP.HCM hội tụ đồng thời các lợi thế của một trung tâm tài chính - dịch vụ, trung tâm công nghiệp công nghệ cao và trung tâm kinh tế biển quy mô lớn.

Theo Phó chủ tịch UBND TP.HCM Bùi Xuân Cường, sự thay đổi này mở ra cơ hội tái cấu trúc toàn diện mô hình phát triển của thành phố trong nhiều thập niên tới. Thay vì phát triển theo mô hình đơn cực, TP.HCM sẽ hướng tới mô hình siêu đô thị đa trung tâm, trong đó mỗi khu vực đảm nhận một chức năng động lực riêng nhưng được kết nối bằng hệ thống hạ tầng hiện đại.

Theo đề cương Quy hoạch tổng thể TP.HCM vừa được phê duyệt, thành phố đang xây dựng tầm nhìn phát triển dài hạn chưa từng có, hướng tới giai đoạn đến năm 2050 và xa hơn là 100 năm tới. Mục tiêu không chỉ là trở thành trung tâm kinh tế lớn nhất Việt Nam, mà còn vươn lên nhóm các đô thị có sức cạnh tranh hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Trong cấu trúc phát triển mới, hệ thống giao thông được xác định là "xương sống" của toàn bộ không gian đô thị. Các tuyến vành đai 3, vành đai 4, mạng lưới metro, đường sắt đô thị, đường sắt tốc độ cao, các tuyến kết nối sân bay Long Thành, cụm cảng Cần Giờ - Cái Mép - Thị Vải và mạng lưới logistics liên vùng sẽ tạo nên hệ thống kết nối đa phương thức quy mô lớn nhất cả nước.

Thành phố cũng định hướng phát triển mạnh theo mô hình TOD, lấy giao thông công cộng làm trung tâm để hình thành các cực tăng trưởng mới, giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân và nâng cao chất lượng sống đô thị.

Đáng chú ý, mô hình "1 trung tâm - 3 vùng - 1 đặc khu" được xác định là khung phát triển chiến lược cho giai đoạn mới. Trong đó, khu vực TP.HCM hiện hữu tiếp tục giữ vai trò trung tâm tài chính, thương mại và đổi mới sáng tạo; Bình Dương trở thành cực công nghiệp công nghệ cao; Bà Rịa - Vũng Tàu là trung tâm kinh tế biển và logistics quốc tế; trong khi Côn Đảo phát triển thành trung tâm du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng chất lượng cao.

Có thể thấy, từ một đô thị từng đối mặt với muôn vàn khó khăn sau chiến tranh, TP.HCM hôm nay đang đứng trước cơ hội lịch sử để hình thành một siêu đô thị mang tầm khu vực. 

Hạ tầng giao thông được kỳ vọng là đòn bẩy quan trọng giúp thành phố giữ vững vai trò đầu tàu kinh tế, động lực tăng trưởng của cả nước và từng bước hiện thực hóa khát vọng trở thành đô thị toàn cầu trong thế kỷ XXI.

TP.HCM xây dựng nền tảng dữ liệu, thúc đẩy phát triển đô thị thông minh

Với mục tiêu phát triển đô thị thông minh, TP.HCM đang tăng tốc xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung và hạ tầng số hiện đại, tạo động lực cho chuyển đổi số toàn diện và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.