Không gian ngầm được xem là "tầng phát triển thứ 5" của đô thị hiện đại, tích hợp các chức năng thương mại, dịch vụ, giao thông. Các chuyên gia cho rằng TP.HCM cần tập trung đầu tư để giảm áp lực cho mặt đất và mở thêm không gian phát triển đô thị.
Tại Hội nghị tham vấn ý kiến chuyên gia, nhà đầu tư chiến lược, nhà khoa học về Quy hoạch tổng thể TP.HCM do UBND TP.HCM tổ chức ngày 11/9, TS.KTS Nguyễn Bảo Thành, giảng viên Trường Đại học Văn Lang, cho rằng không gian ngầm cần được xem là một chiều không gian phát triển độc lập trong đại đô thị TP.HCM mới.
Quang cảnh Hội nghị tham vấn ý kiến chuyên gia, nhà đầu tư chiến lược, nhà khoa học về Quy hoạch tổng thể TP.HCM.
Theo ông Thành, quy hoạch cũ của TP.HCM đã xác định 12 khu vực phát triển không gian thương mại ngầm tại trung tâm, với tiềm năng mở rộng lên 23 khu vực. Việc kết nối 31 chung cư cũ đã cải tạo với hệ thống thương mại ngầm cũng đang được đẩy mạnh, tạo nền tảng hình thành mạng lưới liên thông giữa các tòa nhà cao tầng và trung tâm thương mại.
Sau hợp nhất, TP.HCM có hơn 1.000 trụ sở cần sắp xếp lại. Theo ông Thành, đây là cơ hội để thành phố tích hợp không gian ngầm ngay từ giai đoạn đầu quy hoạch, đồng thời tăng cường kết nối giữa khu vực trung tâm TP.HCM cũ với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu.
Giảm áp lực cho mặt đất
TS.KTS Nguyễn Bảo Thành cho rằng, TP.HCM đang đối mặt với hai vấn đề lớn là số lượng phương tiện tăng cao trong khi diện tích đường còn thiếu. Tỷ lệ đường hiện chỉ đạt khoảng 1/3 đến 1/4 so với tiêu chuẩn.
TS.KTS Nguyễn Bảo Thành, giảng viên Trường Đại học Văn Lang trình bày tham luận tại hội nghị.
Theo ông, nếu tiếp tục mở rộng đường trên mặt đất sẽ gặp nhiều khó khăn do chi phí đầu tư và bồi thường lớn. Vì vậy, phát triển không gian ngầm là một hướng cần được tính toán để bổ sung không gian giao thông, thương mại, dịch vụ và các công trình đô thị.
"Giải pháp phải là đi xuống dưới lòng đất. Không gian ngầm không chỉ góp phần giải quyết các vấn đề của TP.HCM mà còn tạo dư địa phát triển thương mại, giúp thành phố và nhà đầu tư khai thác thêm giá trị từ cùng một diện tích đất", ông Thành nói.
Chuyên gia kỳ vọng trong tương lai, một số khu vực như trung tâm TP.HCM cũ, Thủ Dầu Một, khu vực Củ Chi cũ có thể hình thành mô hình đô thị trong đó khoảng 50% hoạt động diễn ra dưới lòng đất.
Theo ông Thành, phát triển không gian ngầm còn góp phần giảm áp lực cho mặt đất và hỗ trợ ứng phó với tình trạng sụt lún tại nhiều khu vực của TP.HCM.
Theo nhóm chuyên gia đến từ Đại học Văn Lang, để hình thành một hệ thống không gian ngầm hoàn chỉnh, TP.HCM cần nguồn vốn khoảng 855.000 tỷ đồng.
Cụ thể, giai đoạn 2025-2026 cần khoảng 25.000 tỷ đồng, tập trung hoàn thiện khung pháp lý và bản đồ 3D toàn vùng, từ quận 1 cũ, Thủ Dầu Một đến khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu.
Không gian ngầm được kỳ vọng trở thành một lớp phát triển mới của đô thị TP.HCM. Ảnh minh hoạ.
Giai đoạn 2026-2028 cần khoảng 150.000 tỷ đồng để thí điểm đầu tư theo phương thức PPP, kết nối ngầm 10-15 km tại 5 khu trung tâm.
Giai đoạn 2028-2035 cần khoảng 280.000 tỷ đồng để tích hợp mạng lưới liên thông 23 khu vực với 8 tuyến metro.
Giai đoạn 2035-2050 cần khoảng 400.000 tỷ đồng để hoàn thiện kết nối, công nghệ quản lý và phát triển "tầng thứ 5" trên toàn bộ diện tích 6.772km².
Nguồn vốn dự kiến huy động gồm ngân sách nhà nước khoảng 30%, trái phiếu Chính phủ khoảng 40%, doanh nghiệp hưởng lợi khoảng 20% và vốn ODA khoảng 10%, đồng thời điều chỉnh phù hợp theo từng giai đoạn.
Các chuyên gia đề xuất thành phố có thể khai thác các tầng hầm cho nhà đầu tư sử dụng, qua đó tạo nguồn thu ngay từ giai đoạn đầu. Trong giai đoạn tiếp theo, cần đầu tư hệ thống dữ liệu, bản đồ địa chất và từng bước thiết lập định giá đất theo chiều sâu, cho phép kết nối các công trình ngầm.
Cần khung pháp lý và dữ liệu dùng chung
Để phát triển không gian ngầm an toàn, hiệu quả và bền vững, nhóm chuyên gia đề xuất TP.HCM hoàn thiện khung pháp lý, quy chuẩn kỹ thuật, cơ chế quản lý vận hành, chính sách khuyến khích đầu tư và hệ thống dữ liệu số hóa.
Các đại biểu tham dự hội nghị.
Trong đó, cần nghiên cứu xây dựng luật quản lý không gian ngầm, xác định rõ quyền sở hữu, quyền sử dụng đất dưới lòng đất và các quy định chuyên biệt về xây dựng, vận hành công trình ngầm.
TP.HCM cũng cần sớm hình thành bản đồ dữ liệu dùng chung, tích hợp thông tin địa chất và hạ tầng ngầm. Theo ông Thành, dữ liệu này có vai trò quan trọng trong việc hạn chế nguy cơ xung đột giữa các công trình.
Ông đồng thời đề xuất thành lập cơ quan quản lý không gian ngầm trực thuộc UBND TP.HCM, có chức năng cấp phép, điều phối và giám sát các công trình ngầm trên toàn địa bàn.
Bên cạnh đó, cần có cơ chế kiểm soát sụt lún, ngập úng; chính sách ưu đãi thuế, giảm phí thuê không gian ngầm và hỗ trợ đầu tư đối với các dự án trung tâm thương mại, bãi đỗ xe, ga ngầm.
Chuyên gia cũng đề xuất đào tạo ngay 500 nhân sự vận hành và thành lập Viện Nghiên cứu không gian ngầm để phục vụ quá trình phát triển lâu dài.
Chuyên gia đề xuất xây dựng bản đồ dữ liệu không gian ngầm dùng chung cho toàn TP.HCM.
Về tổ chức không gian, ông Nguyễn Bảo Thành kiến nghị nghiên cứu cấu trúc theo ba tầng, phù hợp với điều kiện địa chất.
Tầng nông từ 0-15m dành cho giao thông đi bộ, thương mại nhỏ, bãi đỗ xe và hạ tầng cơ bản như cấp nước, thoát nước. Tầng trung bình từ 15-40 m dành cho giao thông công cộng lớn, trung tâm thương mại và các tiện ích văn hóa. Tầng sâu trên 40 m dành cho hạ tầng kỹ thuật lớn, chống lũ lụt, hyperloop và các công trình chiến lược quốc gia.
Theo chuyên gia, việc đưa không gian ngầm vào quy hoạch tổng thể ngay từ đầu sẽ tạo cơ sở để TP.HCM chủ động quản lý, đầu tư và khai thác hiệu quả không gian phát triển mới của đại đô thị.