Nhiều vụ bạo lực học đường chỉ được phát hiện khi mâu thuẫn đã leo thang hoặc hình ảnh lan truyền trên mạng, đặt ra yêu cầu gia đình và nhà trường phải nhận diện, can thiệp từ sớm.
Học sinh im lặng, giáo viên khó nhận diện
Một học sinh bị bạn bè trêu chọc, cô lập trong lớp nhưng không chia sẻ với cha mẹ hay thầy cô. Những hành vi bắt nạt đôi khi bị xem nhẹ như trò đùa hoặc mâu thuẫn thông thường giữa học sinh. Khi người trong cuộc không lên tiếng, các dấu hiệu bất thường cũng dễ bị bỏ qua, khiến bạo lực học đường kéo dài mà không được phát hiện kịp thời.
Hà Nội đẩy mạnh công tác tuyên truyền phòng, chống bạo lực học đường tại các trường học.
Nguyễn Bảo Giang, hiện là sinh viên năm thứ nhất Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, kể từng bị cô lập khi học lớp 11. Đầu năm học, một nhóm bạn nữ trong lớp kéo bè, nói xấu và tách em khỏi các hoạt động chung suốt nhiều tháng.
Giang cho biết em không dám kể với người lớn vì sợ nếu họ can thiệp, các bạn sẽ càng gây khó dễ. Em cũng không muốn mẹ lo lắng, buồn lòng. Không biết phải bắt đầu chia sẻ từ đâu, Giang đành giữ mọi chuyện trong lòng và chịu đựng một mình.
"Đến khi không thể tiếp tục, em mới kể với mẹ. Sau đó, gia đình nhiều lần trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và đề nghị hiệu trưởng xem xét chuyển em sang lớp khác để tránh tình trạng bị cô lập tiếp diễn", Giang nói.
Trường hợp của Giang cho thấy học sinh có thể im lặng vì sợ bị trả đũa, không được người lớn tin tưởng hoặc nghĩ mình có lỗi. Bắt nạt không chỉ là xô xát mà còn thể hiện qua việc chế giễu, cô lập, tung tin sai sự thật, gây áp lực trên mạng xã hội, những hành vi khó nhận biết nếu người lớn thiếu sự quan sát, quan tâm.
Với giáo viên chủ nhiệm, nắm bắt tâm lý và các mối quan hệ giữa học sinh là một phần quan trọng trong công tác giáo dục. Tuy nhiên, sĩ số lớp đông, quan hệ bạn bè thay đổi liên tục khiến việc nhận diện mọi xung đột không đơn giản.
Từ thực tế giảng dạy, cô Phan Thị Thanh Bình, giáo viên Trường THPT Việt Đức (Hà Nội), cho biết việc duy trì sự gần gũi với học sinh giúp cô nắm bắt tình hình và các mối quan hệ trong lớp. Khi gặp vấn đề, các em thường chủ động chia sẻ, nhờ đó giáo viên có thể tìm hiểu nguyên nhân và can thiệp kịp thời.
Trong các tiết học và giờ sinh hoạt lớp, cô thường lồng ghép nội dung giáo dục đạo đức, sử dụng tình huống thực tế trên mạng để phân tích nguy cơ, hậu quả của hành vi bắt nạt và hướng dẫn học sinh cách phòng tránh. Theo cô, bắt nạt không chỉ diễn ra trực tiếp mà còn có thể dưới hình thức nói xấu, cô lập, vốn khó nhận biết hơn.
Giáo viên cần khuyến khích học sinh chủ động chia sẻ khi gặp vấn đề; hướng dẫn các bạn trong lớp quan tâm, hỗ trợ người bị cô lập, không tiếp tay cho hành vi bắt nạt. Những học sinh vi phạm cũng cần được giáo dục để nhận thức sai phạm và điều chỉnh cách ứng xử.
Trường THPT Việt Đức còn tổ chức các buổi tuyên truyền về phòng, chống bắt nạt học đường và lồng ghép nội dung này trong giờ chào cờ thông qua các tiểu phẩm.
Phát hiện và can thiệp sớm
Khi nhận thấy con ngại đến trường, thu mình hoặc có thay đổi bất thường trong quan hệ bạn bè, phụ huynh cần chủ động trao đổi với giáo viên để tìm hiểu nguyên nhân.
ThS Lê Trung Kiên, Hiệu trưởng Trường Phổ thông Phùng Hưng, chia sẻ quy trình phát hiện, can thiệp sớm nhằm bảo vệ học sinh trước nguy cơ bị bạo lực học đường (Ảnh: nhà trường).
Qua thực tiễn công tác và tư vấn cho nhiều trường hợp là nạn nhân, ThS Lê Trung Kiên, Hiệu trưởng Trường Phổ thông Phùng Hưng (Sóc Sơn, Hà Nội), cho rằng nhà trường cần chuyển từ xử lý vụ việc sang chủ động nhận diện, can thiệp sớm, với quy trình tiếp nhận thông tin và phân công người chịu trách nhiệm cụ thể.
Theo ông, nhà trường không thể chỉ trông chờ học sinh tự báo cáo, bởi nhiều em im lặng vì sợ bị trả đũa, lo không được tin tưởng hoặc nghĩ rằng lên tiếng cũng không làm thay đổi được tình hình.
Ông Kiên cho biết, nhà trường đã xây dựng và đang triển khai quy trình phát hiện, can thiệp sớm bạo lực học đường gồm bốn bước.
Bước một, nhận diện dấu hiệu bất thường. Giáo viên chủ nhiệm và các lực lượng hỗ trợ như bộ phận y tế, tham vấn học đường, quản lý nền nếp (tại Trường Phổ thông Phùng Hưng gọi chung là Lực lượng hỗ trợ nhanh) cần chú ý khi học sinh thường xuyên xin nghỉ học, né tránh giờ ra chơi, đột ngột thay đổi nhóm bạn, nhiều lần bị mất đồ, thu mình, cảm xúc thất thường, khóc một mình hoặc không tham gia hoạt động tập thể.
Từng dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để kết luận học sinh bị bạo lực, nhưng cần được quan tâm, hỏi thăm riêng và tìm hiểu nguyên nhân.
Việc quan sát không thể chỉ giao cho giáo viên chủ nhiệm. Giáo viên bộ môn, cán bộ y tế, nhân viên tham vấn học đường và người phụ trách bán trú đều có thể nhận thấy những biểu hiện khác nhau. Nhà trường cần kết nối thông tin từ các lực lượng này để có cái nhìn đầy đủ hơn.
Nhà trường dự kiến tổ chức tập huấn cho cha mẹ học sinh với các chuyên đề như "Thấu hiểu và đồng hành cùng con", hướng dẫn phụ huynh nhận biết những dấu hiệu bất thường tại nhà, chẳng hạn trẻ thường xuyên ở một mình trong phòng, dễ cáu gắt, phản ứng quá mức với những việc nhỏ hoặc hay giật mình.
Bước hai, tập hợp thông tin, xác minh ban đầu. Thông tin từ giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn và các lực lượng hỗ trợ cần được tập hợp, đối chiếu. Chẳng hạn, giáo viên chủ nhiệm nhận thấy một học sinh thường xuyên ở lại lớp trong giờ ra chơi, trong khi giáo viên bộ môn phát hiện em thường bị nhóm bạn sai vặt. Những biểu hiện này cần được tìm hiểu để xác định tình trạng của học sinh.
Giáo viên chủ nhiệm cần gặp riêng để trò chuyện, tìm hiểu nguyên nhân, tạo cảm giác an toàn để học sinh sẵn sàng chia sẻ. Nếu nhận thấy em có dấu hiệu bị đe dọa hoặc có nguy cơ là nạn nhân của bạo lực học đường, nhà trường cần bố trí người hỗ trợ, giám sát những khu vực có nguy cơ và xác minh sự việc.
Bước ba, phân công trách nhiệm và bảo đảm an toàn. Hiệu trưởng cần quy định rõ người đánh giá mức độ nguy cơ, người phụ trách từng trường hợp và thời hạn phản hồi. Nếu học sinh đang bị đe dọa, nhà trường phải có biện pháp bảo đảm an toàn ngay, không chờ xác minh xong toàn bộ sự việc mới hành động.
Trong quá trình tìm hiểu, cần trao đổi riêng với học sinh, tránh đưa em bị tổn thương ra đối chất trước lớp hoặc ép hai bên xin lỗi, bắt tay rồi coi như sự việc đã được giải quyết. Theo ông Kiên, cách xử lý khiên cưỡng, chỉ nhằm giải quyết cho xong, có thể khiến tình hình nghiêm trọng hơn.
Bước bốn, theo dõi sau can thiệp. Nhà trường không nên vội kết luận vụ việc đã kết thúc khi học sinh không còn xô xát hoặc công khai xúc phạm nhau. Giáo viên cần tiếp tục theo dõi xem học sinh có còn bị cô lập, chế giễu trên mạng hoặc trả đũa dưới hình thức khác hay không; đồng thời hỗ trợ những em có hành vi gây tổn thương nhận thức sai phạm và điều chỉnh cách ứng xử.
Theo ông Kiên, học sinh có hành vi gây tổn thương cần được giúp đỡ để nhận ra sai phạm và thay đổi. Nếu các em có thiện chí, thầy cô, nhà trường và bạn bè có thể đồng hành trong quá trình này.
Ban giám hiệu cần rà soát những bất cập trong công tác quản lý để ngăn sự việc tái diễn, đồng thời xác định học sinh đã thực sự an toàn sau can thiệp hay chưa. Ông Kiên cho rằng hiệu quả phòng, chống bạo lực học đường không chỉ nằm ở số vụ việc được báo cáo, mà còn ở việc học sinh có dám lên tiếng, phản ánh có được tiếp nhận và các em có thực sự được bảo vệ sau đó hay không.
Ở góc độ tâm lý giáo dục, PGS.TS Phạm Mạnh Hà, giảng viên cao cấp Khoa Khoa học và Công nghệ giáo dục, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng cần chuyển từ tư duy "răn đe triệt để" sang "phòng ngừa từ sớm". Theo ông, trừng phạt nặng có thể khiến hành vi bạo lực tạm lắng nhưng không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ, thậm chí khiến bạo lực đi vào những "chỗ khuất", khó phát hiện hơn.
Theo đó, mỗi trường cần xây dựng quy tắc ứng xử rõ ràng với sự tham gia của học sinh, để các em hiểu và có trách nhiệm thực hiện. Nhà trường cũng cần thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh an toàn, có thể bảo đảm ẩn danh, đồng thời tạo niềm tin rằng học sinh sẽ được bảo vệ sau khi lên tiếng.
Giáo viên chủ nhiệm cần được tập huấn để nhận diện dấu hiệu bị bắt nạt, đặc biệt là những biểu hiện âm thầm. Phòng tư vấn tâm lý học đường cũng cần hoạt động thực chất, có nhân sự chuyên trách.
Bên cạnh đó, nhà trường cần chú trọng giáo dục kỹ năng sống, quản lý cảm xúc và trách nhiệm của người chứng kiến. Học sinh cần được hướng dẫn không cổ vũ, quay hoặc phát tán video về hành vi bạo lực, đồng thời biết cách báo tin cho người lớn để được hỗ trợ.
Khi xử lý vụ việc, cần ưu tiên kỷ luật tích cực, giúp học sinh có hành vi gây tổn thương hiểu hậu quả, nhận trách nhiệm và khắc phục, thay vì chỉ dừng lại ở hình thức xử phạt.
Nghị định 80/2017/NĐ-CP của Chính phủ quy định các biện pháp phòng ngừa, hỗ trợ và can thiệp khi xảy ra bạo lực học đường. Tiếp đó, Chỉ thị 03/CT-TTg ngày 30/1/2026 của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu triển khai đồng bộ các giải pháp ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng này.
Công văn số 3147/BGDĐT-HSSV, Bộ Giáo dục và Đào tạo tiếp tục yêu cầu các địa phương rà soát công tác bảo đảm an toàn trường học, nâng cao trách nhiệm người đứng đầu, đồng thời triển khai các kênh tiếp nhận thông tin để học sinh phản ánh hành vi bắt nạt.