Đường sắt tốc độ cao đang triển khai thế nào?

Từ những bộ hồ sơ đang hoàn thiện đến những kỹ sư đang được đào tạo, công tác chuẩn bị cho đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam đang được triển khai từng bước.

Đó không chỉ là cuộc đua về tiến độ, mà còn là hành trình chuẩn bị để đáp ứng yêu cầu của một dự án chưa từng có.

Những đêm dài không ngủ

Ba tháng sau Roadshow giới thiệu dịch vụ tư vấn lập báo cáo nghiên cứu khả thi, bao gồm thiết kế FEED (thiết kế kỹ thuật tổng thể) cho dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam, Ban QLDA Thăng Long vẫn đang trong cuộc chạy đua với thời gian.

Phía sau những bộ hồ sơ dày, những cuộc họp nối dài và cả những ngày không có khái niệm cuối tuần là nỗ lực chuẩn bị cho một dự án có quy mô đặc biệt lớn, lần đầu tiên được triển khai tại Việt Nam.

Tạm rời bàn làm việc chất chồng hồ sơ liên quan đến dự án, ông Nguyễn Trung Sơn, Phó giám đốc Ban QLDA Thăng Long, nhắc lại những ngày làm việc gần như không có khái niệm sáng - tối, thứ Bảy hay Chủ nhật.

Đến nay, Ban QLDA Thăng Long đã duyệt nhiệm vụ, dự toán công tác khảo sát, thiết kế và duyệt hồ sơ yêu cầu để tuyển chọn Tư vấn lập báo cáo nghiên cứu khả thi (Tư vấn 02), sẵn sàng giao hồ sơ yêu cầu và triển khai các bước chỉ định thầu theo quy định.

Nếu là dự án thông thường, việc chỉ định thầu nhà thầu tư vấn sẽ sớm được triển khai. Tuy nhiên, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam có quy mô đặc biệt lớn, lần đầu tiên triển khai ở Việt Nam, mang ý nghĩa quan trọng trong phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước nên các bước phải được thực hiện rất cẩn trọng và kỹ lưỡng.

Chủ đầu tư cũng đang triển khai tuyển tư vấn thẩm tra quốc tế theo hình thức đấu thầu quốc tế. Kết quả tuyển chọn tư vấn thẩm tra sẽ có sau khi hoàn tất việc lựa chọn Tư vấn 02, nhằm bảo đảm tính độc lập, tăng tính phản biện, minh bạch và khách quan.

Trong khi đó, Tư vấn lập báo cáo đánh giá tác động môi trường và Tư vấn giám sát khảo sát sẽ được lựa chọn thông qua đấu thầu trong nước. Hai gói thầu này đã được lập nhiệm vụ, dự toán, phê duyệt hồ sơ yêu cầu và dự kiến hoàn thành tuyển chọn trong nửa đầu tháng 9/2026.

Khởi công sớm những dự án đủ điều kiện

Theo lãnh đạo Ban QLDA Thăng Long, sau khi lựa chọn được Tư vấn 02, chặng đua tiếp theo sẽ là lập báo cáo nghiên cứu khả thi giữa kỳ. Mục tiêu được đặt ra là sau 12 tháng kể từ ngày ký hợp đồng, tư vấn phải hoàn thành báo cáo giữa kỳ, trong đó xác định rõ hướng tuyến ổn định và các điểm khống chế như ga, cầu, hầm…

Ngay trong quá trình lập báo cáo giữa kỳ, một số dự án thành phần đủ điều kiện có thể được nghiên cứu để đẩy nhanh thủ tục, hướng tới khởi công xây dựng trước.

Theo đại diện chủ đầu tư, khi báo cáo giữa kỳ hoàn thành, Ban QLDA Thăng Long và tư vấn sẽ nghiên cứu đề xuất một số dự án thành phần đủ điều kiện để hoàn thiện thủ tục, đẩy nhanh tiến độ khởi công.

Dự kiến, sau khoảng 15 - 18 tháng kể từ khi hợp đồng với Tư vấn lập báo cáo nghiên cứu khả thi có hiệu lực sẽ phấn đấu khởi công dự án. Các công trình nhà ga ở các thành phố lớn, gồm ga Ngọc Hồi - Hà Nội và ga Thủ Thiêm - TP.HCM, sẽ ưu tiên khởi công sớm, khoảng cuối năm 2027, đầu năm 2028, để phù hợp với tiến độ triển khai các dự án đường sắt đô thị và thuận lợi cho các thành phố nghiên cứu phát triển mô hình TOD.

Cùng đó, công tác giải phóng mặt bằng cũng được tính toán ngay trong quá trình lập báo cáo giữa kỳ. Những đoạn nào xác định rõ hướng tuyến, Ban sẽ đồng thời báo cáo Bộ cho phép triển khai cắm cọc và bàn giao cho địa phương.

Mục tiêu là sau 3 tháng kể từ khi báo cáo giữa kỳ được chấp thuận, công tác bàn giao cọc giải phóng mặt bằng cho địa phương sẽ hoàn thành, dự kiến trong quý IV/2027.

Hoàn thiện khung pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật

Cùng với tiến độ hồ sơ, Ban QLDA Thăng Long cũng đang chủ động chuẩn bị khung pháp lý và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Theo ông Nguyễn Trung Sơn, thách thức đầu tiên nằm ở đấu thầu quốc tế và áp dụng mẫu hợp đồng FIDIC. Với loại hợp đồng này, các điều khoản thương thảo về kỹ thuật, kinh tế, nghĩa vụ của các bên… phải được xây dựng rất chặt chẽ.

Không chủ quan trước vấn đề khó, Ban đã chủ động thuê tư vấn pháp lý hỗ trợ, rà soát những nội dung chưa phù hợp, bảo đảm quyền lợi của chủ đầu tư và Nhà nước, đồng thời hạn chế nguy cơ xung đột, phát sinh mâu thuẫn về sau.

Sau khi lựa chọn tư vấn, một thách thức khác là xác định được khung tiêu chuẩn phổ quát để thiết kế hạ tầng đường sắt từ ray trở xuống, đáp ứng được nhiều phương án công nghệ khác nhau.

Đây là cách để tạo thế chủ động trong quá trình đàm phán và lựa chọn đối tác. Công việc này được triển khai song song, không chờ đến khi có báo cáo giữa kỳ mới bắt đầu, với sự hỗ trợ của Tư vấn quản lý dự án (Tư vấn 01) và tới đây là Tư vấn thẩm tra.

Chủ động chuẩn bị nhân lực

Nếu hồ sơ là một phần của cuộc đua, con người là yếu tố quyết định để theo kịp tiến độ. Ban QLDA Thăng Long đang đẩy mạnh tuyển kỹ sư các chuyên ngành tự động hóa, điện tử viễn thông, thông tin tín hiệu, điện, đầu máy - toa xe, dù không dễ dàng.

Giai đoạn đầu, Ban huy động khoảng 50 nhân lực trong tổng số 130 người. Sau khi lựa chọn Tư vấn 02, lực lượng dự kiến tăng lên 150 - 170 người và tiếp tục được bổ sung nếu Ban được giao làm chủ đầu tư các bước tiếp theo.

Cùng với tuyển dụng, Ban chú trọng đào tạo nội bộ. Đã có 22 kỹ sư đường sắt tốc độ cao được cử đi đào tạo, trong đó 17 người đã tốt nghiệp; khoảng 40 người đã và sẽ tiếp tục được đào tạo tại các cơ sở giáo dục đầu ngành.

Theo Cục Đường sắt Việt Nam, nhu cầu nhân lực cho toàn dự án đến năm 2035 dự kiến khoảng 254.400 người, trong đó giai đoạn 2025 - 2030 cần khoảng 73.600 người và giai đoạn 2031 - 2035 khoảng 180.800 người.

Do yêu cầu kỹ thuật, công nghệ cao, Việt Nam dự kiến phải đào tạo ít nhất 35.000 nhân lực trong giai đoạn 2025 - 2030 và tối thiểu 70.000 người trong giai đoạn 2031 - 2035, hướng tới hình thành đội ngũ chuyên sâu về công nghệ, vận hành, bảo trì và công nghiệp đường sắt.