Hà Nội đang định hướng phát triển hệ thống đường sắt đô thị quy mô lớn với 18 tuyến, tổng chiều dài gần 1.000km, tổng vốn đầu tư ước tính hơn 100 tỷ USD.
Mở rộng mạng lưới metro lên 979km, hướng tới đô thị đa trung tâm
Theo báo cáo số 460 ngày 21/4 của Đảng ủy UBND TP Hà Nội, thành phố đang xây dựng định hướng phát triển hệ thống đường sắt đô thị (ĐSĐT) quy mô lớn với 18 tuyến, tổng chiều dài khoảng 979km theo Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm.
Hà Nội sẽ có 18 tuyến đường sắt đô thị dài gần 1.000km, tầm nhìn 100 năm (Ảnh minh họa).
Đây được xác định là hạ tầng khung then chốt, giữ vai trò tổ chức và dẫn dắt không gian phát triển đô thị.
Mạng lưới ĐSĐT đã nhiều lần điều chỉnh. Năm 2016, theo Quyết định 519/QĐ-TTg, quy hoạch gồm 10 tuyến dài gần 398 km và 3 tuyến monorail khoảng 44km. Đến Quy hoạch chung điều chỉnh năm 2024 (Quyết định 1668/QĐ-TTg), quy mô tăng lên 14 tuyến với 616,9km.
Trong định hướng mới, hệ thống tiếp tục mở rộng lên 18 tuyến, đóng vai trò “xương sống” của giao thông công cộng, hỗ trợ mô hình đô thị “đa cực - đa trung tâm” và phát triển theo định hướng TOD.
Theo phân kỳ đầu tư, giai đoạn 2026–2035 dự kiến hoàn thành khoảng 10 tuyến/đoạn tuyến với chiều dài 500 km, ưu tiên các tuyến trọng điểm như tuyến số 1 (Nội Bài - Ngọc Hồi) và tuyến số 6. Giai đoạn 2036-2045 hoàn thành thêm 7 tuyến/đoạn (khoảng 383km) và giai đoạn 2046-2065 hoàn thiện 3 tuyến còn lại (khoảng 96 km).
Tổng mức đầu tư toàn mạng lưới rất lớn, dao động từ khoảng 109,7 đến 137 tỷ USD tùy phương án xây dựng. Riêng giai đoạn 2026-2035 cần khoảng 60-70 tỷ USD, song vẫn thiếu từ 18-27,6 tỷ USD, đặt ra yêu cầu cấp thiết về huy động nguồn lực.
Hà Nội dự kiến đa dạng hóa nguồn vốn, trong đó ngân sách thành phố giữ vai trò chủ đạo, kết hợp hỗ trợ từ Trung ương, vốn ODA, phát hành trái phiếu (đặc biệt trái phiếu xanh) và các hình thức PPP. Nguồn thu từ quỹ đất theo mô hình TOD được xác định có tiềm năng nhưng chưa thể đóng vai trò chủ lực trong giai đoạn đầu.
Bên cạnh bài toán vốn, việc lựa chọn phương án xây dựng (ngầm, trên cao, đi nổi) cũng phụ thuộc nhiều yếu tố như quy hoạch, mật độ dân cư, điều kiện địa chất và hiệu quả kinh tế. Hệ thống ĐSĐT còn được định hướng phát triển lưỡng dụng, phục vụ cả dân sinh và an ninh, quốc phòng; đồng thời đẩy mạnh phát triển không gian ngầm đa chức năng.
Song song đó, công tác hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đang được thúc đẩy, hướng tới ban hành đồng bộ trong năm 2026. Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2040 làm chủ khoảng 95% công nghệ đầu tư, xây dựng và vận hành metro, từng bước hình thành ngành công nghiệp đường sắt đô thị trong nước.
Metro Hà Nội mới đạt 2,2% quy hoạch, tiến độ đáng lo ngại
Dù được định hướng phát triển với quy mô lớn, tiến độ triển khai hệ thống đường sắt đô thị (ĐSĐT) tại Hà Nội vẫn còn chậm. Sau khoảng 25 năm nghiên cứu và đầu tư, thành phố mới đưa vào vận hành 2 tuyến/đoạn tuyến với tổng chiều dài khoảng 21,5km, tương đương 2,2% quy hoạch mạng lưới 979km.
Hai tuyến đã khai thác gồm Cát Linh - Hà Đông và đoạn trên cao Nhổn - Cầu Giấy, bước đầu hình thành hệ thống vận tải công cộng khối lượng lớn cho Thủ đô. Trong khi đó, các tuyến đang thi công đạt khoảng 54,42km (5,56%), gồm đoạn ngầm Nhổn - ga Hà Nội, tuyến Nam Thăng Long - Trần Hưng Đạo và tuyến Văn Cao - Hòa Lạc.
Ngoài ra, khoảng 91,5 km tuyến đang ở giai đoạn nghiên cứu đầu tư, bao gồm các tuyến kéo dài và tuyến mới như Yên Viên - Ngọc Hồi, cùng các tuyến 2.2, 2.3 và 3.2.
Thực tế này cho thấy tiến độ phát triển ĐSĐT chưa đáp ứng yêu cầu, chưa theo kịp nhu cầu đi lại ngày càng tăng cũng như mục tiêu giảm ùn tắc, ô nhiễm. Theo các chuyên gia, Hà Nội cần đồng bộ giải pháp về cơ chế, chính sách, đẩy nhanh tiến độ và huy động hiệu quả các nguồn lực trong và ngoài nước.
Trong bối cảnh nhu cầu vốn lớn và nhiều điểm nghẽn chưa được tháo gỡ, mục tiêu hoàn thiện mạng lưới metro gần 1.000km sẽ là thách thức dài hạn. Tuy vậy, nếu triển khai hiệu quả, hệ thống này được kỳ vọng tạo đột phá hạ tầng, nâng cao chất lượng sống và định hình diện mạo đô thị hiện đại cho Thủ đô.