Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông: Có nên tách khỏi tuyển sinh đại học?

Sau hơn 10 năm vận hành theo mô hình "2 trong 1", kỳ thi tốt nghiệp THPT tiếp tục là chủ đề tranh luận khi đồng thời thực hiện hai chức năng: Xét công nhận tốt nghiệp và cung cấp dữ liệu phục vụ tuyển sinh đại học.

Hơn một thập kỷ vận hành mô hình "2 trong 1"

Năm 2015, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) hợp nhất kỳ thi tốt nghiệp THPT với kỳ thi tuyển sinh đại học, cao đẳng thành một kỳ thi chung. Mô hình "2 trong 1" được kỳ vọng giảm áp lực thi cử, tiết kiệm chi phí xã hội, đồng thời tạo nguồn dữ liệu thống nhất phục vụ xét công nhận tốt nghiệp và tuyển sinh đại học.

Sau nhiều lần điều chỉnh về quy chế, cấu trúc đề thi và phương thức xét tuyển, kỳ thi vẫn giữ vai trò kép. Đây vừa là căn cứ công nhận học sinh hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông, vừa là nguồn dữ liệu để nhiều trường đại học sử dụng trong tuyển sinh, độc lập hoặc kết hợp với các tiêu chí khác.

Tuy nhiên, khi Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được triển khai, yêu cầu đối với kỳ thi cũng thay đổi. Sau mỗi mùa thi, những tranh luận về độ khó của đề, khả năng phân hóa, mức độ đáp ứng yêu cầu tuyển sinh và tính công bằng trong đánh giá tiếp tục được đặt ra.

Theo Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ GD&ĐT) Huỳnh Văn Chương, kỳ thi tốt nghiệp THPT không chỉ để xét công nhận tốt nghiệp mà còn hướng tới xây dựng hệ thống đánh giá chuẩn hóa quốc gia. Bộ định hướng tiếp tục duy trì và từng bước hiện đại hóa kỳ thi nhằm bảo đảm đánh giá khách quan, tin cậy kết quả học tập của học sinh theo yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông.

Ông Chương cho biết, kết quả kỳ thi tạo nguồn dữ liệu chuẩn hóa phục vụ nhiều mục đích. Đây là căn cứ phản ánh chất lượng giáo dục giữa các năm học, địa phương và nhóm học sinh; hỗ trợ điều chỉnh chương trình, phương pháp dạy học, chính sách giáo dục; đồng thời phục vụ tuyển sinh đại học, giáo dục nghề nghiệp và xét tuyển vào một số cơ sở đào tạo ở nước ngoài.

Các cơ sở giáo dục đại học được tự chủ trong tuyển sinh nhưng phải gắn với trách nhiệm giải trình, bảo đảm quyền lợi người học và hiệu quả chung của hệ thống. Qua đó, hạn chế tình trạng phát sinh nhiều kỳ thi, nhiều phương thức và yêu cầu xét tuyển riêng, gây tốn kém chi phí và tạo thêm áp lực cho thí sinh, gia đình và xã hội.

Bộ GD&ĐT không áp đặt một phương thức tuyển sinh duy nhất. Khi kỳ thi quốc gia bảo đảm tính khách quan, ổn định và độ tin cậy, kết quả sẽ trở thành căn cứ quan trọng để nhiều trường đại học sử dụng trong tuyển sinh. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống đánh giá dùng chung, đáng tin cậy, giúp các trường giảm chi phí tổ chức kỳ thi riêng và giảm số lần dự thi của thí sinh.

Ở góc độ cơ sở giáo dục phổ thông, bà Nguyễn Bội Quỳnh, Hiệu trưởng Trường THPT Việt Đức (Hà Nội), cho rằng kỳ thi tốt nghiệp THPT vẫn cần được duy trì bởi có ý nghĩa quan trọng đối với cả học sinh và nhà trường.

Theo bà, kỳ thi không chỉ là căn cứ công nhận kết quả học tập mà còn phản ánh chất lượng dạy và học của mỗi cơ sở giáo dục. Kết quả thi giúp giáo viên đánh giá hiệu quả giảng dạy để điều chỉnh phương pháp, đồng thời giúp học sinh rút kinh nghiệm từ các khóa trước, hạn chế sai sót. Đây cũng là kênh phản ánh khách quan chất lượng của học sinh, giáo viên và nhà trường.

Đánh giá những đổi mới thời gian qua, bà Quỳnh cho rằng Bộ GD&ĐT đã có nhiều điều chỉnh phù hợp. Phương án thi theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 giảm số môn, rút ngắn thời gian làm bài, qua đó góp phần giảm áp lực cho học sinh. Đặc biệt, việc cho phép thí sinh lựa chọn hai môn thi phù hợp với định hướng học tập và nghề nghiệp được xem là bước tiến tích cực, thay cho cách tổ chức mang tính áp đặt trước đây.

"Thực tế, đội ngũ giáo viên đã nỗ lực rất lớn để đồng hành, hỗ trợ học sinh trong suốt quá trình học tập. Những vụ việc tiêu cực chỉ là những 'đốm đen trên tờ giấy trắng', trong khi phần lớn các kỳ thi đều được tổ chức nghiêm túc, an toàn. Theo tôi, cần tiếp tục duy trì mô hình kỳ thi hiện nay và tập trung hoàn thiện khâu tổ chức thay vì thay đổi mô hình", bà Quỳnh nói.

Một kỳ thi đáp ứng hai yêu cầu khác nhau

Sau kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, câu chuyện "tách hay gộp" hai kỳ thi một lần nữa được đặt ra. Nhiều ý kiến cho rằng rất khó để một kỳ thi đồng thời đáp ứng hai mục tiêu có bản chất khác nhau.

Trước đó, tại buổi làm việc giữa Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu với Bộ GD&ĐT cùng các bộ, ngành, chuyên gia và nhà khoa học, GS.TS Nguyễn Văn Minh, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, nhận định quan điểm không cần tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT chỉ vì tỷ lệ đỗ hiện nay lên tới khoảng 99% là chưa đầy đủ.

Ông cho rằng mục tiêu cốt lõi của kỳ thi là xác định mức độ đáp ứng chuẩn kiến thức, kỹ năng theo Chương trình giáo dục phổ thông. Bên cạnh việc xét công nhận tốt nghiệp, kết quả thi còn cung cấp nguồn dữ liệu chính thống phản ánh chất lượng dạy học của toàn hệ thống, qua đó giúp cơ quan quản lý có căn cứ điều chỉnh phương pháp giảng dạy, đổi mới công tác quản lý và hoàn thiện chương trình giáo dục khi cần thiết.

"Vì vậy, không thể chỉ dựa vào tỷ lệ tốt nghiệp cao để kết luận kỳ thi không còn cần thiết. Trong sản xuất, khi một sản phẩm có lỗi, điều đầu tiên là phải xác định lỗi nằm ở đâu để khắc phục. Giáo dục cũng vậy. Chúng ta cần giúp xã hội hiểu đúng ý nghĩa của kỳ thi, thay vì chỉ nhìn vào tỷ lệ đỗ tốt nghiệp", ông Minh nói.

Trước những lo ngại và ý kiến trái chiều sau vụ gian lận thi cử tại Tuyên Quang, ông Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam, cho rằng cần nhìn thẳng vào sự thật, xử lý dứt điểm các sai phạm thay vì đặt vấn đề xóa bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT.

Ông nhận định, việc duy trì kỳ thi chung giúp bảo đảm một chuẩn đánh giá giáo dục trên phạm vi cả nước, đồng thời tạo cơ sở phân hóa phục vụ tuyển sinh đại học công bằng và hiệu quả.

"Quan điểm của tôi là phải nhìn thẳng vào sự thật để giải quyết triệt để những tồn tại, chứ không thể vì một vài sai phạm mà loại bỏ một kỳ thi quan trọng như kỳ thi tốt nghiệp THPT", ông Lâm nói.

Ông Lâm cho biết nhiều quốc gia đã bỏ kỳ thi tốt nghiệp quốc gia và giao quyền tự chủ hoàn toàn cho các trường trong đánh giá, công nhận tốt nghiệp. Tuy nhiên, Việt Nam chưa thể áp dụng mô hình này do chất lượng giáo dục giữa các địa phương và các nhà trường vẫn còn chênh lệch.

"Kỳ thi tốt nghiệp THPT là thước đo chung của giáo dục phổ thông, đồng thời bảo đảm chuẩn chất lượng tối thiểu giữa các nhà trường. Chỉ khi các trường được trao quyền tự chủ thực chất, đi cùng cơ chế kiểm soát và giám sát hiệu quả, mới có thể tính đến việc bỏ kỳ thi, chuyển sang xét công nhận tốt nghiệp dựa trên kết quả đánh giá của từng trường", ông Lâm phân tích.

Trong bối cảnh hiện nay, việc duy trì một kỳ thi quốc gia thống nhất vẫn là yêu cầu cần thiết. Mô hình "2 trong 1" được triển khai nhiều năm qua góp phần giảm áp lực thi cử cho học sinh, đồng thời cung cấp dữ liệu tin cậy để các trường đại học sử dụng trong tuyển sinh.

Đánh giá về chất lượng đề thi, TS. Nguyễn Tùng Lâm nhận định đề thi hiện nay cơ bản đáp ứng hai mục tiêu: giúp học sinh có sức học trung bình đạt 5–6 điểm để xét tốt nghiệp, đồng thời tạo độ phân hóa ở nhóm điểm 7–10 phục vụ tuyển sinh đại học. Đây cũng là động lực để các trường phổ thông không ngừng nâng cao chất lượng dạy và học.

Hơn một thập kỷ vận hành cho thấy mô hình "2 trong 1" vẫn đáp ứng yêu cầu của hệ thống giáo dục. Điều cần thay đổi không phải là bản thân kỳ thi, mà là cách tổ chức, giám sát và kiểm soát để bảo đảm mọi kết quả đều phản ánh đúng năng lực của người học.