Với các tuyến 4 làn xe hạn chế (không có làn dừng khẩn cấp) như cao tốc Bắc - Nam phía Đông, để mở rộng theo quy hoạch 4-8 làn xe hoàn chỉnh, hai phương án đầu tư đang được đề xuất.
Đề xuất hai phương án
Trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông, một số đoạn tuyến: Cam Lộ - La Sơn, La Sơn - Hòa Liên đang thi công mở rộng từ 2 làn xe lên quy mô 4 làn xe, đoạn Cao Bồ - Mai Sơn mở rộng từ 4 lên 6 làn xe, cơ bản đã được bố trí đủ vốn; tuyến Trung Lương - Mỹ Thuận mở rộng từ 4 lên 6 làn xe theo phương thức PPP, toàn bộ vốn do nhà đầu tư huy động.
Sau một năm thi công, dự án mở rộng cao tốc La Sơn - Hòa Liên lên bốn làn xe cơ bản hoàn thành phần mặt đường và các cầu trên tuyến.
Trên đoạn Lạng Sơn - Hà Nội còn 2 đoạn chưa đáp ứng yêu cầu quy chuẩn đường cao tốc. Trong đó, đoạn cửa khẩu Hữu Nghị - Chi Lăng đã thông xe kỹ thuật, quy mô 4 làn xe hạn chế, tỉnh Lạng Sơn đang nghiên cứu mở rộng; Đoạn Hà Nội - Bắc Giang đã đủ quy mô 4 làn xe cao tốc và đang có nhà đầu tư quan tâm. Việc đầu tư mở rộng các đoạn tuyến này được xem xét thành các dự án riêng.
Với đoạn Hà Nội - TP.HCM, Bộ Xây dựng đã báo cáo lãnh đạo Chính phủ các phương án đầu tư mở rộng (đầu tư công, đầu tư PPP).
Thực tế hiện nay cho thấy, việc huy động nguồn lực ngoài ngân sách Nhà nước gặp nhiều khó khăn. Ngoài ra, để bảo đảm chi phí logistics hợp lý trên tuyến trục cao tốc Bắc - Nam phía Đông và chủ động xây dựng kế hoạch đầu tư công trung hạn trong trường hợp không huy động được vốn ngoài ngân sách, Bộ Xây dựng đã nghiên cứu phương án sử dụng vốn đầu tư công.
Cụ thể, trường hợp mở rộng các đoạn tuyến hướng tâm vào Thủ đô Hà Nội, TP.HCM có nhu cầu vận tải lớn với tổng chiều dài 534km (gồm các đoạn: Mai Sơn đến Bãi Vọt, Nha Trang đến Dầu Giây), sơ bộ khoảng 64.048 tỷ đồng, dự kiến nhu cầu vốn ngân sách Trung ương giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 30.526 tỷ đồng.
Trường hợp mở rộng toàn tuyến tổng chiều dài khoảng 1.144km, sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 154.882 tỷ đồng, dự kiến nhu cầu vốn ngân sách Trung ương giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 103.193 tỷ đồng (khoảng 80% tổng mức đầu tư).
Theo đại diện Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Xây dựng), nhu cầu vốn ngân sách Trung ương được tính toán chưa bao gồm vốn đầu tư mở rộng 3 dự án thành phần PPP hiện hữu: Diễn Châu - Bãi Vọt, Nha Trang - Cam Lâm, Cam Lâm - Vĩnh Hảo (dự kiến tiếp tục mở rộng theo phương thức PPP). Trường hợp phương án PPP không khả thi, các cơ quan tham mưu của Bộ sẽ tiếp tục nghiên cứu, báo cáo.
Đủ cơ sở đánh giá mức độ ưu tiên
Đánh giá việc đầu tư hoàn thiện các tuyến cao tốc phân kỳ là cần thiết, song Vụ Kế hoạch - Tài chính cho biết, tại báo cáo gửi Chính phủ, Bộ Xây dựng đã nêu rõ quan điểm: Đối với các tuyến cao tốc 4 làn xe hạn chế, đề xuất, số liệu của địa phương, chủ đầu tư mới ở mức sơ bộ nhằm xác định tổng nhu cầu vốn để mở rộng toàn bộ các tuyến cao tốc phân kỳ; chưa có đủ cơ sở đánh giá, hạch toán tính hiệu quả.
“Phương án mở rộng đồng bộ toàn tuyến mang ý nghĩa chiến lược, song cần triển khai theo lộ trình phân kỳ hợp lý nhằm bảo đảm hiệu quả đầu tư”, ông Huy nói.
Nguyễn Hùng
Các cơ quan chủ quản/cơ quan có thẩm quyền cần tiếp tục nghiên cứu kỹ lưỡng, chỉ quyết định đầu tư khi việc đầu tư mở rộng bảo đảm hạch toán hiệu quả theo yêu cầu.
Mức độ ưu tiên đầu tư sẽ được xác định cụ thể đối với từng dự án trên cơ sở đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, hiệu quả tài chính, trong đó nghiên cứu toàn diện các yếu tố về dự báo nhu cầu vận tải; hiện trạng đoạn tuyến, điều kiện thi công; khả năng huy động vốn.
Theo PGS. TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (Varsi), hiện việc đánh giá mức độ ưu tiên đầu tư mở rộng các tuyến cao tốc đã có cơ sở.
"Việc đầu tư nên ưu tiên theo tính cấp thiết của từng đoạn tuyến, không nên thực hiện đại trà để tránh lãng phí. Sau một thời gian khai thác, việc đánh giá lưu lượng thực tế để cân đối nhu cầu đầu tư, lộ trình mở rộng là điều có thể làm được", ông Chủng nói.
Cần nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng
Chia sẻ về việc mở rộng bằng nguồn vốn đầu tư công hay đầu tư PPP, một chuyên gia trong lĩnh vực giao thông (xin giấu tên) cho rằng, vấn đề này cần có thời gian nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng để bảo đảm hiệu quả nhất.
Vị này cho rằng, các tuyến cao tốc đầu tư công sẽ phải thu phí để thu hồi vốn ngân sách. Khi ấy, giao thông sẽ được điều tiết trên các tuyến cao tốc và tuyến quốc lộ, đường địa phương song hành. Lưu lượng giao thông trên các tuyến đường bộ này cũng phụ thuộc vào mức thu phí (Nhà nước thu phí hoặc nhà đầu tư thu phí theo kinh doanh).
Trường hợp đầu tư mở rộng bằng phương thức PPP, việc áp dụng thu phí (có kinh doanh) đồng loạt các tuyến cao tốc có thể tác động đáng kể đến chi phí logistics.
"Khi thu phí toàn tuyến, các xe lại có xu hướng đổ dồn lưu thông trên quốc lộ, gây ùn tắc. Lúc ấy, cao tốc được đầu tư rất có thể sẽ bị dư thừa năng lực, hay nói cách khác là bị phản tác dụng", vị chuyên gia nói.