Tình trạng sách lậu, sách giả không còn đơn lẻ mà diễn biến ngày càng tinh vi. Đằng sau mức giá thấp là những rủi ro về nội dung, chất lượng và tác động trực tiếp đến môi trường giáo dục.
Ảnh hưởng trực tiếp đến người học
Đơn cử, ngày 16/7/2024, Đội Quản lý thị trường số 1 phối hợp với Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Hậu Giang (cũ) kiểm tra một địa điểm tập kết, lưu trữ và kinh doanh sách tại đường số 1, khu dân cư Tây Đô EcoPark (nay thuộc địa bàn TP Cần Thơ). Qua kiểm đếm, lực lượng chức năng phát hiện 1.210 thùng carton chứa 79.303 xuất bản phẩm gồm sách giáo khoa và vở bài tập các loại, trên nhãn thể hiện là sản phẩm của Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN).
Bộ sách giáo khoa “Kết nối tri thức với cuộc sống” của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam.
Kết luận giám định của cơ quan chuyên môn cho thấy, trong tổng số 79.303 cuốn bị tạm giữ, có 78.754 cuốn là sách giả, chỉ 549 cuốn là sách thật. Hội đồng định giá tài sản trong tố tụng hình sự xác định giá trị số sách giả, tính theo giá bìa của sách thật, lên tới hơn 1,37 tỷ đồng. Đây là một trong những vụ buôn bán sách giáo khoa giả quy mô lớn được phát hiện thời gian gần đây.
Sách giáo khoa và các ấn phẩm giáo dục vốn là sản phẩm đặc thù, được biên soạn, thẩm định và xuất bản theo quy trình chặt chẽ. Mỗi trang sách không chỉ chứa nội dung kiến thức mà còn thể hiện chuẩn mực khoa học, sư phạm và pháp lý.
Tuy nhiên, sách giả thường không bảo đảm các tiêu chuẩn này. Nhiều cuốn bị in nhòe chữ, sai chính tả, thiếu trang hoặc sai lệch nội dung. Giấy in mỏng, mực kém chất lượng có thể ảnh hưởng đến thị lực và trải nghiệm học tập của học sinh. Một số ấn phẩm còn thiếu mã học liệu điện tử hoặc tài nguyên bổ trợ đi kèm, khiến việc tiếp cận chương trình học không đầy đủ.
Hệ quả lớn nhất không nằm ở giá tiền mà ở kiến thức bị sai lệch. Khi học sinh tiếp cận nội dung không chính xác ngay từ nền tảng, quá trình nhận thức có thể bị ảnh hưởng lâu dài. Trong giáo dục, một sai sót nhỏ đôi khi dẫn đến hệ quả lớn.
Nhiều phụ huynh tìm mua sách với mong muốn tiết kiệm chi phí, nhất là vào đầu năm học khi nhu cầu tăng cao. Tuy nhiên, mức giá rẻ bất thường thường đi kèm rủi ro. Khi phát hiện sách kém chất lượng, họ buộc phải mua lại sách chính hãng, vừa tốn kém vừa mất thời gian.
Một lần mua sách giá rẻ trên mạng khiến chị Hương phải tốn tiền hai lần. Chị Nguyễn Thu Hương (phường Cửa Nam, Hà Nội), phụ huynh học sinh lớp 8, cho biết do quên đăng ký mua sách theo trường, chị đặt mua trên mạng vì được giảm 20–30%. "Nhìn qua không khác sách thật, nhưng khi nhận mới thấy giấy mỏng, chữ in mờ. Cuối cùng tôi phải mua lại bộ khác ở cửa hàng chính hãng", chị nói.
Không chỉ chị Hương, nhiều phụ huynh khác cũng rơi vào tình cảnh tương tự. Chị Dương Thị Minh Phương (phường Việt Trì, tỉnh Phú Thọ), phụ huynh có con học lớp 12, cho biết từng đặt mua bộ sách được quảng cáo giảm giá sâu trên mạng xã hội. "Giá rẻ hơn vài chục nghìn mỗi cuốn nên tôi đặt mua. Khi con sử dụng mới phát hiện nhiều trang in lệch, màu nhòe, cuối cùng phải mua lại ở nhà sách chính hãng để yên tâm", chị nói.
Từ thực tiễn giảng dạy, cô Tạ Thị Hạnh, giáo viên trường THCS tại tỉnh Phú Thọ, chia sẻ việc học sinh sử dụng sách không đồng nhất gây khó khăn trong quá trình giảng dạy. Sự khác biệt về nội dung, số trang hoặc cấu trúc bài học có thể làm gián đoạn tiết học và phát sinh tình huống ngoài dự kiến. Thay vì tập trung truyền đạt kiến thức, giáo viên phải xử lý những sai lệch không đáng có.
Niềm tin của phụ huynh và giáo viên vào thị trường sách cũng vì thế bị ảnh hưởng. Khi sách giả len lỏi vào môi trường học đường, ranh giới giữa sản phẩm chính thống và hàng kém chất lượng trở nên mong manh hơn.
Sách giả méo mó thị trường, ảnh hưởng học sinh
Ở góc độ rộng hơn, sách lậu và sách giả tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh với các đơn vị xuất bản, in ấn và phát hành chân chính. Những tổ chức đầu tư biên soạn, thẩm định nội dung phải đối mặt với sản phẩm sao chép trái phép bán giá rẻ hơn, gây thiệt hại doanh thu và làm suy giảm động lực đầu tư dài hạn. Nhà nước cũng thất thu thuế từ hoạt động in ấn, buôn bán trái phép.
Sách giáo khoa giả với chất lượng in kém, sai lệch nội dung tiềm ẩn nhiều hệ lụy đối với người học.
Về bản chất, sách giả là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, có thể bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy mức độ. Tuy nhiên, nếu người tiêu dùng vẫn dễ dãi lựa chọn sản phẩm giá rẻ bất thường, thị trường sách lậu vẫn còn "đất sống".
Sách giáo khoa là sản phẩm đặc thù, giữ vai trò nền tảng trong quá trình tổ chức dạy học. Không giống các loại hàng hóa thông thường, mỗi trang sách được biên soạn, thẩm định chặt chẽ, bảo đảm tính khoa học, sư phạm và pháp lý. Việc sản xuất, buôn bán sách giáo khoa giả không chỉ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ mà còn gây nhiều hệ lụy.
Thứ nhất, sách giả thường có chất lượng in kém, sai lệch nội dung, thiếu trang, nhòe chữ, giấy mỏng…, không bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tiếp thu kiến thức của học sinh.
Thứ hai, việc lưu hành sách giả làm rối loạn thị trường xuất bản, gây thiệt hại cho các đơn vị sản xuất, phát hành chân chính và tạo môi trường cạnh tranh không lành mạnh.
Thứ ba, sách giáo khoa giả làm suy giảm niềm tin của phụ huynh và giáo viên, tác động tiêu cực đến uy tín ngành giáo dục.
Trong bối cảnh toàn ngành đang nỗ lực triển khai chương trình và sách giáo khoa mới theo định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, việc để sách giả len lỏi vào thị trường là điều không thể chấp nhận.
Đại diện Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Văn Tùng – Phó Tổng Biên tập cho biết đơn vị luôn phối hợp chặt chẽ với lực lượng công an, quản lý thị trường và các cơ quan chức năng tại địa phương nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi in lậu, buôn bán sách giả.
Ông Tùng chia sẻ, những năm qua, nhà xuất bản tăng cường bảo vệ bản quyền, áp dụng tem chống giả, cải tiến công nghệ nhận diện xuất bản phẩm, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền để người dân nhận biết sách chính hãng. Bên cạnh nỗ lực của cơ quan chức năng và đơn vị xuất bản, sự chung tay của xã hội có ý nghĩa quyết định trong việc đẩy lùi sách giả.
Để bảo vệ quyền lợi học sinh, đại diện nhà xuất bản khuyến nghị phụ huynh và giáo viên mua sách tại hệ thống phát hành chính thức, đại lý ủy quyền, nhà sách uy tín; kiểm tra kỹ tem chống giả, thông tin xuất bản và chất lượng in trước khi sử dụng; không tiếp tay tiêu thụ xuất bản phẩm không rõ nguồn gốc; kịp thời thông tin tới cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn.
"Việc lựa chọn sách chính hãng không chỉ bảo đảm chất lượng học tập mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, tuân thủ pháp luật", ông Tùng chia sẻ thêm.
Sách giáo khoa là nền tảng tri thức của học sinh. Vì vậy, nói không với sách lậu, sách giả không chỉ bảo vệ quyền lợi người học mà còn góp phần giữ gìn sự minh bạch, lành mạnh cho thị trường xuất bản và môi trường giáo dục.