Từ cảnh quan, khí hậu và văn hóa bản địa, người dân Ngọc Chiến, tỉnh Sơn La đang tìm cách phát triển du lịch cộng đồng, nuôi cá nước lạnh và sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa, mở thêm nguồn thu bên cạnh sản xuất truyền thống.
Nông nghiệp tìm hướng mới
Ngọc Chiến có diện tích tự nhiên 21.219 ha, gồm 15 bản, với 2.370 hộ, với 12.310 nhân khẩu. Toàn xã còn 151 hộ nghèo và 29 hộ cận nghèo. Đây là nơi sinh sống của bốn dân tộc, trong đó người Thái chiếm 64,12%, người Mông 33,57%, người La Ha 1,71% và người Kinh 0,6%. Sinh kế của người dân chủ yếu dựa vào nông nghiệp, chăn nuôi, lâm nghiệp và thủy sản.
Đường giao thông tại các bản ở xã Ngọc Chiến được người dân thường xuyên dọn dẹp, giữ gìn sạch sẽ.
Nằm ở khu vực giáp tỉnh Lào Cai, Ngọc Chiến có địa hình và không gian văn hóa đặc trưng của vùng miền núi Tây Bắc. Đây cũng là những lợi thế được người dân khai thác để tìm thêm hướng làm kinh tế.
Trong trồng trọt, người dân lựa chọn cơ cấu cây trồng phù hợp với thời vụ và nhu cầu thị trường, đồng thời chủ động phòng trừ sâu bệnh. Tổng diện tích gieo trồng đạt 2.582 ha, vượt 109 ha so với kế hoạch tỉnh giao. Sơn tra chiếm diện tích lớn nhất với 1.400 ha, tiếp đến là lúa mùa 718 ha và cây ăn quả 140 ha. Một số diện tích rau màu, củ, quả và dong riềng được trồng thêm ngoài kế hoạch.
Đáng chú ý, 150 tấn rau, củ, quả của Hợp tác xã Hoa Rau Củ Quả Công nghệ cao đã được xác nhận để xuất khẩu sang thị trường Đài Loan. Địa phương cũng triển khai các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, hỗ trợ sản xuất nông, lâm nghiệp trong năm 2026.
Nuôi trồng thủy sản được duy trì với diện tích 54 ha và 138 lồng cá. Người dân được hướng dẫn chăm sóc, quản lý và chủ động phòng, chống dịch bệnh, phục vụ nhu cầu thực phẩm tại chỗ và cung ứng sản phẩm ra thị trường.
Cùng với sản xuất, hạ tầng tại các bản cũng được cải thiện. Ngọc Chiến đã hoàn thành, nghiệm thu và đưa vào sử dụng nhà công vụ phục vụ cán bộ, công chức, viên chức. Hệ thống điện chiếu sáng trên các tuyến đường trục chính tại khu vực trung tâm xã và các bản đang được thi công.
Tại Ngọc Chiến, giao thông vẫn là một trong những rào cản lớn đối với phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là du lịch. Địa phương coi hạ tầng giao thông là "cánh cửa" mở ra cơ hội phát triển, vì vậy tích cực kết nối, kêu gọi đầu tư và tìm nguồn lực cải thiện các tuyến đường.
Các chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số được lồng ghép để cải tạo đường nội bản. Người dân cũng tham gia sửa chữa, cải thiện giao thông tại chỗ.
Về hoạt động thương mại, dịch vụ trên địa bàn tiếp tục phát triển, phục vụ nhu cầu sản xuất và đời sống. Công tác quản lý giá cả, thị trường và an toàn thực phẩm được tăng cường.
Chia sẻ với phóng viên, Chủ tịch UBND Ngọc Chiến Lù Văn Quí cho biết địa phương đang vận động người dân chăm sóc diện tích cây trồng, chủ động phòng trừ sâu bệnh, đồng thời chú trọng khâu thu hoạch và bảo quản nông sản sau thu hoạch.
"Cùng với phát triển kinh tế, xã chú trọng xây dựng nông thôn mới, nhất là đầu tư, duy tu đường giao thông, trường học, trạm y tế và các công trình thiết yếu; vận động người dân giữ gìn vệ sinh, cảnh quan, xây dựng môi trường sống xanh, sạch, đẹp", ông Quí nói.
Du lịch mở hướng phát triển mới
Ở Ngọc Chiến, cảnh quan, khí hậu và văn hóa bản địa đang trở thành những yếu tố để người dân tìm thêm hướng làm kinh tế. Một số hộ phát triển homestay, nuôi cá nước lạnh, sản xuất nông sản phục vụ du khách.
Nhà thờ tổ Xủ Công tại bản Lướt, xã Ngọc Chiến, Sơn La, là công trình tâm linh độc đáo, được ghép tỉ mỉ từ hàng triệu viên đá suối.
Theo thống kê của UBND xã Ngọc Chiến, địa phương hiện có một hợp tác xã du lịch cộng đồng và 33 homestay chất lượng cao, mỗi năm thu hút khoảng 120.000 lượt khách, tạo việc làm cho hàng trăm lao động.
Cùng với đó, Lễ hội Mừng cơm mới và các hoạt động văn hóa được khai thác để phát triển du lịch, quảng bá bản sắc địa phương.
Ông Nguyễn Minh Tuân, Bí thư Đảng ủy xã Ngọc Chiến cho biết, những năm qua, lượng du khách biết đến và đến với Ngọc Chiến ngày càng tăng. Các điểm như Nhà thờ Đon Hó, cây thần Sa Mu, Nhà thờ Xủ Công, Nhà thờ Cốc Nố Xí Tu... nhận được sự quan tâm của nhiều du khách. Đây là những địa chỉ văn hóa mang đậm bản sắc tín ngưỡng của đồng bào các dân tộc tại Ngọc Chiến.
Theo ông Tuân, địa phương định hướng đưa du lịch tín ngưỡng trở thành điểm đến quanh năm, kết hợp tham quan các địa chỉ văn hóa, tín ngưỡng với trải nghiệm văn hóa bản địa và tìm hiểu lịch sử địa phương. Qua đó, từng bước chuyển từ hình thức đi lễ theo trào lưu, mùa vụ sang trải nghiệm văn hóa có chiều sâu.
Người dân tại các xã, bản được khuyến khích tham gia quản lý, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời nuôi dưỡng niềm tự hào về văn hóa dân tộc. Ngọc Chiến cũng định hướng đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên bản địa có kiến thức về tôn giáo, tín ngưỡng để quảng bá, giới thiệu nét đẹp văn hóa của đồng bào các dân tộc tại Ngọc Chiến đến du khách trong nước và quốc tế.
Nhưng để lượng khách tiếp tục tăng, giao thông vẫn là một bài toán. Tuyến đường tỉnh 109 kết nối với Ngọc Chiến dù đã được quan tâm đầu tư nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, sạt lở vào mùa mưa lũ. Việc di chuyển từ Hà Nội qua TP Sơn La đến Ngọc Chiến mất nhiều thời gian, trong khi quãng đường xa và điều kiện đi lại khó khăn, nhất là khi xảy ra mưa lũ, ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của điểm đến.
Tại nhiều điểm du lịch ở các bản, hệ thống giao thông nội vùng, bãi đỗ xe và khu vệ sinh công cộng cũng chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu thực tế của du khách.
Từ sản xuất đến trải nghiệm
Tận dụng điều kiện tự nhiên và lợi thế bản địa, một số hộ ở các bản vùng cao đang tìm cách đa dạng hóa sản xuất, phát triển những hướng làm mới.
Anh Kháng A Lệnh, người Mông ở Ngọc Chiến, trước đây chủ yếu sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ, thu nhập phụ thuộc vào mùa vụ. Nhận thấy nguồn nước và khí hậu phù hợp, anh chuyển sang nuôi cá nước lạnh.
Homestay Sỏi Ecolodge, một mô hình du lịch cộng đồng do người dân đầu tư tại bản Đông Xuông, xã Ngọc Chiến.
Hiện gia đình anh nuôi ba bể cá hồi và một bể cá tầm. "Tôi tự tìm hiểu kỹ thuật, học hỏi kinh nghiệm từ Lai Châu và Yên Bái, sau đó thử nghiệm từng bước. Thời gian đầu, việc xử lý nguồn nước, chăm sóc cá rất khó, phải điều chỉnh nhiều lần. Đến nay, tôi đã nắm được kỹ thuật và không còn quá lo cá mắc bệnh", anh nói.
Khi lượng du khách đến Ngọc Chiến ngày càng tăng, anh nhận thấy cơ hội kết hợp sản xuất với dịch vụ. Gia đình đầu tư làm homestay, sử dụng nông sản địa phương phục vụ khách, đồng thời phát triển các sản phẩm phù hợp với nhu cầu du lịch.
"Ngoài chỗ ở, khách muốn ăn món địa phương, xem cách người dân sinh sống, trải nghiệm văn hóa. Vì vậy, gia đình tôi cố gắng tận dụng những gì mình có để phục vụ khách", anh nói.
Với gia đình anh Lệnh, du lịch vì thế không chỉ là dịch vụ lưu trú mà còn tạo thêm đầu ra cho những sản phẩm được làm từ chính điều kiện của địa phương. Cách kết hợp này cũng là hướng mà lãnh đạo Ngọc Chiến đang tính đến khi phát triển du lịch.
Cũng theo ông Nguyễn Minh Tuân, Bí thư Đảng ủy xã, địa phương xác định người dân phải là chủ thể và được hưởng lợi trực tiếp từ phát triển du lịch. "Du lịch không chỉ dừng ở việc đón khách tham quan, nghỉ dưỡng mà phải gắn với sản xuất nông nghiệp, ẩm thực và các sản phẩm đặc trưng của Ngọc Chiến", ông Tuân nói.
Mỗi điểm du lịch, cơ sở lưu trú, điểm trải nghiệm cũng là nơi giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm địa phương. "Từ đó, xã hướng tới hình thành chuỗi liên kết 'sản xuất – chế biến – trải nghiệm – giới thiệu – tiêu thụ', nâng cao giá trị nông sản, tạo thêm việc làm, tăng thu nhập để người dân thực sự thấy được lợi ích từ phát triển du lịch", ông cho biết.
Từ những bể cá hồi, cá tầm của một hộ dân đến các homestay, sản phẩm nông nghiệp và những điểm văn hóa trong các bản, Ngọc Chiến đang tìm cách để những lợi thế sẵn có không chỉ tạo ra điểm đến mà còn trở thành nguồn sinh kế cho người dân.