Từ bài học sự cố gián đoạn điều hành bay tại Mỹ, VATM rà soát hệ thống, củng cố hạ tầng dự phòng, tăng cường giám sát dữ liệu và an ninh mạng nhằm hạn chế nguy cơ gián đoạn hoạt động bay.
Củng cố hạ tầng, bảo đảm dự phòng độc lập nhiều lớp
Ngày 13/11/2026 (giờ Mỹ), Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) đã ban hành lệnh dừng cất cánh trên toàn quốc trong hơn 4 giờ do sự cố hạ tầng viễn thông tại các trung tâm kiểm soát đường dài.
Kíp trực điều hành bay tại Trung tâm kiểm soát đường dài Hồ Chí Minh (ảnh: VATM).
Theo số liệu của Flightradar24 do Reuters dẫn lại, sự cố khiến hơn 4.700 chuyến bay bị hủy, khoảng 10.000 chuyến bị chậm trong ngày 13/11. Khoảng 700 chuyến bay của ngày 14/11 cũng đã bị hủy trước.
Nhiều sân bay lớn như Reagan National (Washington) rơi vào tình trạng hết chỗ đỗ, sân bay Chicago O'Hare gần chạm ngưỡng. Một số tàu bay buộc phải chuyển hướng sang sân bay khác, trong khi cơ quan cung cấp dịch vụ không lưu Canada (NAV Canada) phải chuẩn bị phương án hỗ trợ.
Đối với các nhà cung cấp dịch vụ bảo đảm hoạt động bay trên thế giới, sự cố tại Mỹ là lời cảnh báo về tầm quan trọng của độ tin cậy hệ thống thông tin, dẫn đường, giám sát (CNS), nhất là trong giai đoạn chuyển đổi từ công nghệ cũ sang công nghệ số.
Với tinh thần chủ động rút kinh nghiệm, không chủ quan trước các nguy cơ, Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM) đã rà soát, đối chiếu những bài học từ sự cố với thực tiễn vận hành trong nước.
Trên nền tảng kết quả thanh sát an toàn toàn cầu của Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO - USOAP) đạt 91,8% và 219 quy trình quản lý chất lượng đã được chuẩn hóa, VATM tập trung triển khai các giải pháp tổng thể trên 4 trụ cột: hạ tầng thông tin - kỹ thuật; đánh giá an toàn và điều tiết luồng không lưu; an ninh mạng tích hợp; chuyển đổi số gắn với khoa học công nghệ.
Đối với hạ tầng thông tin và giám sát, VATM xác định nguyên tắc tiên quyết là hệ thống dự phòng phải thực sự độc lập. Đường truyền chính và đường truyền dự phòng chỉ phát huy hiệu quả khi không dùng chung tuyến cáp, thiết bị chuyển mạch hoặc cùng một thế hệ công nghệ.
Hiện VATM đang triển khai phương án dự phòng nhiều lớp cho hệ thống CNS, kết hợp mạng cáp quang với mạng vệ tinh VSAT dùng riêng. Đồng thời, Tổng công ty định kỳ rà soát tính độc lập của các tuyến truyền dẫn, thiết bị và nhà cung cấp dịch vụ.
Đối với hạ tầng cốt lõi, VATM đã đầu tư thay thế 10 hệ thống radar thế hệ mới; nâng cấp Trung tâm Kiểm soát đường dài (ACC) Hồ Chí Minh sau hơn 20 năm khai thác; kiểm soát chặt chẽ tiến độ chuyển đổi hệ thống quản lý không lưu (ATM) từ EuroCat-X sang ManagAir và đầu tư thay thế hệ thống tại ACC Hà Nội trong giai đoạn 2025-2030.
Cùng với đó, Tổng công ty duy trì trực kỹ thuật 24/7, bay hiệu chuẩn thành công các hệ thống radar, công nghệ giám sát tự động phụ thuộc quảng bá (ADS-B); đưa vào vận hành dịch vụ thông báo tự động tại khu vực sân bay truyền dữ liệu bằng kỹ thuật số (D-ATIS) và hệ thống quan trắc tự động (AWOS) thế hệ mới tại Cảng hàng không quốc tế Long Thành.
Đáng chú ý, VATM đang hợp tác nghiên cứu giải pháp giám sát ADS-B qua vệ tinh (Space-Based ADS-B), hướng tới thiết lập thêm một lớp giám sát độc lập từ không gian, hạn chế nguy cơ gián đoạn khi hạ tầng mặt đất gặp sự cố.
Kíp trực kiểm soát không lưu điều hành bay tại Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất.
Nâng cao năng lực điều hành, chủ động phát hiện rủi ro
Ở trụ cột đánh giá an toàn, điều tiết luồng không lưu và nâng cao hiệu suất con người, VATM đặc biệt chú trọng quản trị rủi ro trong giai đoạn chuyển đổi công nghệ, khi thiết bị cũ và mới phải vận hành song song.
Theo đó, mọi đợt cập nhật phần mềm và mạng lưới đều phải được đánh giá rủi ro, thử nghiệm song song và xây dựng phương án quay lui (rollback). Các yêu cầu này được thực hiện theo quy trình quản lý thay đổi thuộc hệ thống quản lý an toàn (SMS) chuẩn ICAO, vận hành từ năm 2013 và đang được nâng cấp theo bộ tiêu chuẩn xuất sắc (SoE) của Tổ chức các Nhà cung cấp dịch vụ bảo đảm hoạt động bay dân dụng (CANSO).
Bên cạnh đó, "Hệ thống Thông báo An toàn, Khai thác" được sử dụng để kiểm soát các biến số có thể phát sinh trong quá trình vận hành.
Một bài học đáng chú ý từ sự cố tại Mỹ là các bộ định tuyến vẫn hoạt động nhưng dữ liệu xuất ra không chính xác. Từ thực tế này, VATM định hướng phát triển Trung tâm điều hành mạng số (Digital NOC) theo hướng không chỉ giám sát tình trạng kết nối mà còn theo dõi trực tiếp chất lượng dữ liệu.
Hệ thống hướng tới khả năng cảnh báo sớm khi tải mạng bất thường hoặc xuất hiện sai lệch dữ liệu radar, thoại, qua đó giúp kíp trực chủ động chuyển sang phương thức dự phòng trước khi sự cố ảnh hưởng đến hoạt động điều hành bay.
Song song với giám sát kỹ thuật, Trung tâm Quản lý luồng không lưu duy trì trực 24/7, áp dụng bộ công cụ tối ưu hóa năng lực ATFM đa tầng, gồm cấu hình phân khu linh hoạt, phân bổ giờ cất cánh và điều chỉnh đường bay; đồng thời triển khai cơ chế phối hợp luồng xuyên biên giới khu vực (RECOM).
Việc chuẩn hóa 640 phương thức bay dẫn đường theo tính năng (PBN) cũng góp phần giảm tải vùng trời, giảm thời gian bay chờ từ 5-7%.
Các kịch bản mất liên lạc, mất giám sát đồng thời tại nhiều cơ sở đều được đưa vào chương trình diễn tập giả định định kỳ. Hoạt động này gắn với Chương trình Quản lý hiệu suất con người (HPM), quản lý rủi ro mệt mỏi đối với kiểm soát viên không lưu và số hóa quy trình an toàn phòng cháy chữa cháy tại các cơ sở trọng yếu cấp A.
Do hệ thống thông tin chuyên ngành bảo đảm hoạt động bay thuộc danh mục hệ thống thông tin quan trọng quốc gia, VATM xác định an ninh mạng là cấu phần không thể tách rời của an toàn bay. Theo đó, Tổng công ty tích hợp trực tiếp quản trị rủi ro an ninh mạng vào hệ thống quản lý an toàn (SMS), đồng thời củng cố Chương trình An ninh hàng không theo Nghị định 215/2026/NĐ-CP.
Thế trận phòng thủ 3 lớp được duy trì nghiêm ngặt.
Trong đó, lớp thứ nhất tập trung cô lập hoàn toàn hệ thống điều hành bay trọng yếu với internet, kiểm soát kết nối nội bộ thông qua tường lửa chuyên dụng theo các chỉ thị an ninh mạng được ban hành từ tháng 2/2015.
Lớp thứ hai là tăng cường phối hợp với Cục An ninh mạng (Bộ Công an) theo Quy chế ký kết ngày 27/6/2017 để đào tạo, nâng cao năng lực chống tấn công phá hoại; đồng thời phối hợp với Trung tâm Giám sát an toàn không gian mạng quốc gia tổ chức diễn tập ứng phó sự cố gián đoạn điều hành bay.
Lớp thứ ba tập trung tăng cường bảo vệ hệ thống trong các đợt cao điểm, như dịp Quốc khánh 2/9/2026, và triển khai mô hình Trung tâm Điều hành Mạng và An ninh mạng tích hợp (NOC/SOC) hoạt động 24/7. Qua đó, bảo đảm công tác an ninh mạng được chủ động triển khai khi mở rộng kết nối, chia sẻ dữ liệu.
Chuyển đổi số, hướng tới quản lý bay dựa trên dữ liệu
Cùng với củng cố hạ tầng kỹ thuật và an ninh mạng, chuyển đổi số được VATM xác định là nền tảng nâng cao năng lực điều hành bay trong dài hạn.
Bám sát tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, chỉ đạo của Bộ Xây dựng và Chiến lược phát triển Tổng công ty đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, VATM đang triển khai 10 chương trình, đề án trọng điểm giai đoạn 2026-2030, hướng tới chuyển đổi sang mô hình quản lý luồng không lưu dựa trên dữ liệu.
Trọng tâm của lộ trình là xây dựng Hệ thống quản lý thông tin diện rộng (SWIM), kết hợp trao đổi dữ liệu chuyến bay (FF-ICE), hình thành "trục dữ liệu không lưu" theo chuẩn quốc tế. Cùng với đó là chương trình thoại trên nền IP (VoIP-ATC) và Trung tâm điều hành mạng số (Digital NOC).
VATM cũng đẩy mạnh các chương trình phối hợp ra quyết định tại sân bay (A-CDM), số hóa thông tin hàng không và khí tượng, triển khai đài kiểm soát không lưu từ xa và hệ thống mô phỏng đào tạo theo năng lực (CBTA).
Đối với trí tuệ nhân tạo (AI), Tổng công ty định hướng ứng dụng vào bảo trì dự báo, quản lý luồng không lưu và hỗ trợ ra quyết định. Việc triển khai được thực hiện từng bước, có thử nghiệm song song và đánh giá an toàn chặt chẽ trước khi mở rộng.
Đến năm 2030, VATM phấn đấu trở thành nhà cung cấp dịch vụ bảo đảm hoạt động bay số hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Đại diện VATM nhấn mạnh, với tinh thần chủ động rút kinh nghiệm, kết hợp đồng bộ giữa hạ tầng dự phòng độc lập nhiều lớp, quy trình quản trị an toàn và điều tiết luồng tiên tiến, thế trận phòng thủ mạng vững chắc cùng lộ trình chuyển đổi số bài bản, Tổng công ty tiếp tục duy trì trạng thái sẵn sàng cao nhất, bảo đảm điều hành bay an toàn, điều hòa, thông suốt trong vùng trời và các vùng thông báo bay được giao quản lý.