Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông lý giải điểm mới dự thảo Quy chế trường THPT chuyên

Dự thảo Quy chế trường THPT chuyên đề xuất đổi mới mô hình đào tạo, tuyển sinh, đánh giá chất lượng và lộ trình áp dụng. Trao đổi với phóng viên Báo Xây dựng, ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ GD&ĐT), lý giải các điểm mới.

Thưa ông, dự thảo đề xuất một số trường chuyên có thể áp dụng phương thức tuyển sinh mới từ năm học 2027-2028. Bộ sẽ triển khai lộ trình này thế nào để bảo đảm quyền lợi của học sinh, nhất là những em đã ôn luyện theo phương thức hiện hành?

Đây là vấn đề được Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đặc biệt quan tâm khi xây dựng dự thảo. Quan điểm của chúng tôi là đổi mới phải đi đôi với bảo đảm quyền lợi chính đáng của học sinh, không gây xáo trộn không cần thiết trong quá trình học tập và chuẩn bị dự tuyển.

Dự thảo đề xuất hai mốc triển khai. Những trường bảo đảm đủ điều kiện có thể áp dụng mô hình mới từ năm học 2027-2028. Những trường chưa đáp ứng yêu cầu tiếp tục thực hiện theo quy chế hiện hành và chuyển sang mô hình mới từ năm học 2028-2029.

Việc áp dụng không thực hiện đồng loạt mà căn cứ vào điều kiện thực tế của từng trường. Theo dự thảo, Sở GD&ĐT đối với trường chuyên thuộc tỉnh, cơ sở giáo dục đại học đối với trường chuyên trực thuộc có trách nhiệm đánh giá các điều kiện về đội ngũ, chương trình, kế hoạch giáo dục, cơ sở vật chất và phương án tuyển sinh để quyết định thời điểm triển khai.

Thời điểm áp dụng phải được công bố công khai cùng kế hoạch tuyển sinh vào lớp 10 và báo cáo Bộ GD&ĐT. Qua đó, học sinh, phụ huynh và nhà trường có thông tin để chủ động chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi.

Với học sinh đã trúng tuyển, đang học tại trường chuyên trước thời điểm áp dụng quy định mới, dự thảo quy định các em tiếp tục học theo lớp chuyên và chương trình đã tuyển sinh cho đến khi hoàn thành cấp học. Nguyên tắc này nhằm bảo đảm tính ổn định, liên tục và quyền lợi học tập của học sinh.

Riêng với học sinh lớp 9 năm học 2026-2027, chúng tôi nhận thức rõ các em đã có quá trình học tập, ôn luyện và định hướng dự tuyển theo phương thức hiện hành. Vì vậy, việc thay đổi phương thức tuyển sinh cần được xem xét thận trọng, bảo đảm thông tin đầy đủ, rõ ràng và có thời gian chuẩn bị phù hợp.

Cần lưu ý, mốc năm học 2027-2028 trong dự thảo là phương án đề xuất, không có nghĩa tất cả trường chuyên phải triển khai bằng mọi giá. Bộ sẽ tiếp tục lắng nghe ý kiến của địa phương, trường chuyên, chuyên gia, giáo viên, phụ huynh và học sinh để đánh giá tác động. Nếu thực tiễn cho thấy cần điều chỉnh thời điểm hoặc bổ sung giải pháp chuyển tiếp để bảo đảm tốt hơn quyền lợi học sinh, Bộ sẽ nghiên cứu, tiếp thu.

Mục tiêu đổi mới là cần thiết, nhưng quá trình thực hiện phải có lộ trình phù hợp. Sự ổn định, công bằng và quyền lợi học tập của học sinh luôn phải được đặt lên hàng đầu.

Việc thay đổi cấu trúc môn thi là vấn đề được nhiều phụ huynh, học sinh quan tâm. Vì sao dự thảo đề xuất điều chỉnh này và bài đánh giá năng lực đọc hiểu sẽ được thiết kế như thế nào, thưa ông?

Việc đổi mới tuyển sinh xuất phát từ yêu cầu lựa chọn học sinh không chỉ dựa vào kết quả nổi trội ở một môn học riêng lẻ, mà còn xem xét nền tảng kiến thức, năng lực tư duy và tiềm năng phát triển trong lĩnh vực đăng ký dự tuyển.

Theo dự thảo, mỗi khối chuyên có một phương thức tuyển sinh thống nhất. Khối Khoa học tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ đăng ký dự tuyển.

Đối với bài đánh giá năng lực đọc hiểu, mục tiêu không phải kiểm tra kiến thức chuyên sâu của từng môn học. Bài thi được thiết kế trên nền tảng yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông cấp THCS, tập trung đánh giá năng lực đọc hiểu, tư duy logic, lập luận và giải quyết vấn đề.

Cách tiếp cận này nhằm đánh giá khả năng tiếp nhận, xử lý và vận dụng thông tin của học sinh, thay vì chủ yếu kiểm tra kiến thức nâng cao đã được luyện tập trước. Qua đó, việc tuyển sinh có thêm cơ sở phát hiện học sinh có tư duy và tiềm năng phát triển, đồng thời hạn chế áp lực luyện thi chuyên sâu từ sớm.

Dự thảo đề xuất tuyển sinh theo ba khối chuyên thay vì từng môn chuyên, đồng thời thay đổi cấu trúc bài thi và cách tính điểm. Cơ sở của phương án này là gì?

Tuyển sinh là khâu đầu tiên và rất quan trọng trong quá trình phát hiện, bồi dưỡng tài năng. Vì vậy, đổi mới tuyển sinh phải gắn với mục tiêu đổi mới mô hình giáo dục trường chuyên, hướng tới lựa chọn những học sinh có nền tảng kiến thức, năng lực tư duy, phẩm chất và tiềm năng phát triển phù hợp với lĩnh vực đào tạo.

Hiện nay, việc tuyển sinh chủ yếu được tổ chức theo từng môn chuyên. Phương thức này có ưu điểm là lựa chọn được học sinh có năng lực nổi trội ở môn học cụ thể, nhưng cũng đặt ra một số vấn đề cần nghiên cứu, hoàn thiện. Học sinh phải định hướng và tập trung ôn luyện chuyên sâu từ sớm, trong khi năng lực, sở trường của các em có thể tiếp tục phát triển hoặc thay đổi trong quá trình học tập.

Dự thảo đề xuất chuyển sang tuyển sinh theo ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Cách tiếp cận này nhằm đánh giá học sinh trên nền tảng năng lực của một lĩnh vực rộng hơn, thay vì chủ yếu dựa vào kết quả một môn thi riêng lẻ.

Cụ thể, khối Khoa học tự nhiên gồm các bài thi Toán nâng cao, Ngữ văn và đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên. Khối Khoa học xã hội gồm Ngữ văn nâng cao, Toán và đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học xã hội. Khối Ngoại ngữ gồm Toán, Ngữ văn và bài thi ngoại ngữ mà học sinh đăng ký dự tuyển.

Các bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên, khoa học xã hội được xây dựng trên nền tảng yêu cầu cần đạt của chương trình giáo dục cấp THCS, tập trung đánh giá năng lực đọc hiểu, tư duy logic, lập luận và giải quyết vấn đề. Học sinh không phải có kiến thức chuyên sâu của từng môn học mới có thể làm bài.

Về cách tính điểm, các bài thi nâng cao và bài thi ngoại ngữ có hệ số tối thiểu là 2; các bài thi còn lại có hệ số 1.

Phương thức này được kỳ vọng đánh giá toàn diện hơn nền tảng và tiềm năng của học sinh, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào việc luyện thi chuyên sâu một môn học từ sớm. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào chất lượng xây dựng đề thi, tổ chức tuyển sinh và quá trình đánh giá sau triển khai.

Một điểm cần phân biệt là tuyển sinh theo khối không đồng nghĩa học sinh phải học chuyên sâu tất cả môn thuộc khối đó. Sau khi trúng tuyển, các em được tư vấn, trải nghiệm và đăng ký môn học chuyên sâu phù hợp với năng lực, sở thích và nguyện vọng. Như vậy, tuyển sinh theo khối giúp mở rộng cơ hội phát hiện tài năng, còn quá trình học tập tạo điều kiện để nhận diện và phát huy sở trường của từng học sinh.

Trong quá trình hoàn thiện dự thảo, Bộ cũng cần tiếp tục tiếp thu ý kiến về cấu trúc bài thi, cách tính điểm và phương thức tuyển chọn, bảo đảm tính khoa học, khả thi, công bằng, không tạo thêm áp lực không cần thiết cho học sinh.

Mô hình trường THPT chuyên hiện nay cần thay đổi những gì để đáp ứng yêu cầu phát hiện, bồi dưỡng nhân tài và khắc phục tình trạng học lệch, chạy theo thành tích? Bộ định hướng đổi mới ra sao?

Trước hết, cần khẳng định hệ thống trường THPT chuyên thời gian qua đã có những đóng góp quan trọng cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo, nhất là trong phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và đóng góp vào thành tích học sinh giỏi quốc gia, quốc tế. Những kết quả này cần được ghi nhận và tiếp tục phát huy.

Tuy nhiên, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao và nhân tài ngày càng cao, mô hình trường chuyên cũng cần đổi mới để đáp ứng tốt hơn yêu cầu thực tiễn.

Việc phân hóa theo từng môn chuyên từ sớm có thể khiến học sinh tập trung nhiều vào môn chuyên, chưa có đủ cơ hội phát triển đồng đều các năng lực nền tảng, năng lực liên môn, nghiên cứu, sáng tạo và định hướng nghề nghiệp. Bên cạnh đó, nếu đánh giá chất lượng trường chuyên chủ yếu dựa vào thành tích thi học sinh giỏi và giải thưởng thì chưa phản ánh đầy đủ quá trình phát triển tài năng cũng như sự trưởng thành lâu dài của học sinh.

Dự thảo Quy chế được xây dựng theo định hướng của Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị, nhằm định vị trường chuyên là môi trường giáo dục chất lượng cao, thực hiện nhiệm vụ phát hiện sớm, bồi dưỡng, phát triển và ươm tạo tài năng, đồng thời bảo đảm giáo dục toàn diện.

Những thay đổi căn bản tập trung vào ba nội dung. Thứ nhất, đổi mới mục tiêu giáo dục. Trường chuyên không chỉ tập trung bồi dưỡng học sinh giỏi ở một môn học mà hướng tới phát triển tài năng trên nền tảng kiến thức phổ thông toàn diện, năng lực tư duy độc lập, nghiên cứu, thực hành, sáng tạo và giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Thứ hai, đổi mới mô hình tổ chức giáo dục. Dự thảo đề xuất tổ chức hoạt động giáo dục theo ba tầng có tính liên thông: giáo dục toàn diện theo Chương trình giáo dục phổ thông; giáo dục nâng cao theo khối chuyên nhằm củng cố, mở rộng kiến thức nền tảng và phát triển năng lực liên môn; giáo dục chuyên sâu theo môn học nhằm phát triển năng khiếu, sở trường của từng học sinh.

Cách tổ chức này tạo nền tảng kiến thức rộng, đồng thời giúp học sinh có điều kiện phát triển chuyên sâu theo năng lực và định hướng của mình.

Thứ ba, đổi mới cách thức phát hiện và đánh giá tài năng. Bên cạnh kết quả học tập và thành tích thi học sinh giỏi, cần quan tâm đến sự tiến bộ, năng lực vận dụng kiến thức, nghiên cứu, thực hành, sáng tạo và sản phẩm học tập của học sinh. Các hoạt động dự án liên môn, liên ngành và hợp tác với cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu cũng cần được tăng cường.

Đổi mới không có nghĩa phủ nhận những thành quả của hệ thống trường chuyên hiện nay hay xem nhẹ việc bồi dưỡng học sinh giỏi theo từng môn. Vấn đề là phát huy những thế mạnh đã có, đồng thời khắc phục hạn chế để tạo môi trường giúp học sinh phát triển toàn diện và phát huy tối đa tiềm năng.

Thưa ông, khi thành tích thi học sinh giỏi và giải thưởng không còn là thước đo chủ yếu, Bộ sẽ dựa vào những tiêu chí nào để đánh giá chất lượng trường chuyên, nhất là hiệu quả phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng học sinh?

Thành tích tại các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, quốc tế là kết quả quan trọng, phản ánh năng lực học sinh và chất lượng bồi dưỡng của nhà trường. Chúng ta cần tiếp tục duy trì, phát huy và tạo điều kiện để học sinh có năng khiếu tham gia các kỳ thi này. Tuy nhiên, nếu chỉ lấy số lượng giải thưởng làm thước đo chủ yếu thì chưa phản ánh đầy đủ chất lượng giáo dục và hiệu quả phát hiện, bồi dưỡng tài năng.

Một trường chuyên có chất lượng không chỉ phát hiện học sinh giỏi mà còn phải giúp các em tiến bộ, trưởng thành, hình thành năng lực tự học, tư duy độc lập, khả năng nghiên cứu, sáng tạo và định hướng phát triển phù hợp với năng lực, sở trường.

Theo định hướng của dự thảo, chất lượng trường chuyên cần được đánh giá trên nhiều phương diện.

Thứ nhất, kết quả thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông, bảo đảm học sinh được giáo dục toàn diện, hình thành phẩm chất, năng lực và có nền tảng kiến thức vững chắc.

Thứ hai, hiệu quả tổ chức giáo dục nâng cao và chuyên sâu, thể hiện ở khả năng phát hiện, bồi dưỡng và phát triển năng lực nổi trội của học sinh theo khối chuyên và môn học.

Thứ ba, sự tiến bộ và quá trình phát triển của học sinh, thông qua kết quả học tập, khả năng vận dụng kiến thức, sản phẩm học tập, hoạt động nghiên cứu, thực hành và sáng tạo, thay vì chỉ căn cứ kết quả tại một thời điểm hoặc một kỳ thi.

Thứ tư, hiệu quả tổ chức hoạt động nghiên cứu và sáng tạo, trong đó có các dự án học tập liên môn, liên ngành, nghiên cứu khoa học và hợp tác với cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, tổ chức liên quan.

Thứ năm, kết quả phát triển lâu dài của học sinh sau tốt nghiệp. Nhà trường có thể theo dõi quá trình học tập, nghiên cứu và định hướng nghề nghiệp của cựu học sinh trên cơ sở tự nguyện, phù hợp quy định. Đây cũng là nguồn thông tin giúp đánh giá hiệu quả phát hiện, bồi dưỡng và ươm tạo tài năng.

Dự thảo xác định việc đánh giá cần kết hợp các phương pháp, công cụ định lượng và định tính. Việc đánh giá tài năng của học sinh phải căn cứ tổng hợp vào phẩm chất, năng lực, sự tiến bộ, sản phẩm học tập, nghiên cứu và sáng tạo, không lấy thành tích thi, giải thưởng làm tiêu chí chủ yếu.

Điều này không có nghĩa là hạ thấp vai trò của các kỳ thi học sinh giỏi, mà là mở rộng cách nhận diện tài năng. Học sinh có thể bộc lộ năng lực nổi trội trong nghiên cứu khoa học, công nghệ, sáng tạo, giải quyết vấn đề thực tiễn và nhiều lĩnh vực khác, chứ không chỉ qua thành tích thi cử.

Trong quá trình hoàn thiện dự thảo và hướng dẫn triển khai, Bộ sẽ tiếp tục nghiên cứu, cụ thể hóa các tiêu chí, phương pháp và minh chứng đánh giá, bảo đảm tính khách quan, phù hợp với đặc thù trường chuyên và điều kiện thực tế của từng địa phương.

Mục tiêu là xây dựng hệ thống trường chuyên thực sự trở thành môi trường phát hiện, bồi dưỡng và ươm tạo tài năng, nơi học sinh được phát triển toàn diện, phát huy sở trường, theo đuổi đam mê và có nền tảng để đóng góp cho xã hội.

Xin cảm ơn ông!