AI đang trở thành công cụ quen thuộc trong học tập của nhiều học sinh, từ viết văn đến giải toán. Sự phổ biến nhanh chóng này khiến giáo viên phải thay đổi cách giao bài và kiểm tra để đánh giá đúng năng lực thực chất của người học.
Bài văn "vượt tiến độ" lúc nửa đêm
Hơn 22h, căn hộ nhỏ trong khu tập thể trên phố Hai Bà Trưng (phường Cửa Nam, Hà Nội) vẫn sáng đèn. Trên bàn học, Minh Anh, học sinh lớp 5, vừa mở điện thoại vừa nhắn tin cho bạn cùng lớp.
AI có thể hỗ trợ học sinh mở rộng vốn từ, gợi ý phương pháp tiếp cận kiến thức (Ảnh minh hoạ).
Tối hôm đó, Minh Anh còn bài tập Ngữ văn tả cô giáo chủ nhiệm phải nộp vào sáng hôm sau. Sau gần hai tiếng làm phiếu bài tập Toán và Tiếng Anh, em bắt đầu mệt mỏi. Nữ sinh mở ChatGPT, gõ dòng lệnh: "Tả cô giáo chủ nhiệm của em hằng ngày đến lớp gieo chữ cho học sinh".
Chưa đầy một phút, màn hình hiện ra bài viết hoàn chỉnh với đầy đủ ba phần mở, thân và kết luận. "Lúc đầu em chỉ định tham khảo dàn ý, nhưng đọc thấy bài viết khá ổn nên sửa lại vài đoạn theo cách diễn diễn đạt của mình rồi nộp luôn", Minh Anh kể.
Với em, việc sử dụng AI hiện nay không khác nhiều so với việc lên Google tìm tài liệu tham khảo trước đây. "Nếu không dùng, nhiều khi tốc độ làm bài của em sẽ chậm hơn các bạn", Minh Anh nói.
Không riêng học sinh tiểu học, Nguyễn Hà An, học sinh một trường THCS tại Hà Nội, cũng thường xuyên dùng AI để tóm tắt bài học tiếng Anh và tìm ý tưởng cho phần thi IELTS Speaking.
"Có hôm gần 23h đêm em mới bắt đầu làm bài tập. AI giúp em tiết kiệm rất nhiều thời gian và công sức. Nhiều bạn xung quanh giờ không còn dùng AI theo kiểu tham khảo nữa mà phó mặc cho công nghệ xử lý phần lớn nội dung, chỉ chỉnh sửa sơ sài trước khi nộp", Hà An chia sẻ.
AI hiện không chỉ xuất hiện trong bài tập về nhà mà còn len lỏi vào cả các bài viết nghị luận. Hoàng Hải Nam, học sinh lớp 11 tại Hà Nội, thừa nhận từng dùng ChatGPT để "gánh" áp lực bài vở.
"Lịch học dày đặc, khi đến thời hạn nộp bài luận môn Văn hoặc Tiếng Anh, em chỉ cần yêu cầu AI viết theo phong cách học sinh chuyên, có dùng biện pháp tu từ và cố tình để lại vài lỗi diễn đạt nhỏ cho tự nhiên. Nếu chỉ nhìn sản phẩm cuối cùng, giáo viên rất khó phát hiện", Hải Nam nói.
Không còn dừng ở vai trò trợ lý tra cứu thông tin, AI đang dần trở thành "người làm bài thay" cho một bộ phận học sinh. Sự chuyển dịch này diễn ra nhanh đến mức nhiều giáo viên thừa nhận họ từng bị động trong giai đoạn đầu.
Cô Nguyễn Thu Trang, giáo viên Trường tiểu học Thăng Long (Hà Nội) cho biết, học sinh hiện nay tiếp cận AI từ rất sớm, đặc biệt trong các môn Toán và Ngữ văn.
Theo cô, đây là xu hướng tất yếu của thời đại công nghệ nhưng cũng mang lại không ít nỗi lo nếu trẻ lạm dụng. "AI có thể hỗ trợ học sinh mở rộng vốn từ, gợi ý phương pháp tiếp cận kiến thức. Nhưng thực tế, không ít em đang coi đây là công cụ làm hộ để đối phó với bài tập, sao chép nguyên bản mà chưa thực sự hiểu bản chất vấn đề", cô Trang bày tỏ.
Điều khiến giáo viên trăn trở nhất là nguy cơ học sinh phụ thuộc vào công nghệ quá sớm, từ đó làm thui chột khả năng tư duy và sáng tạo. "Nếu quen để AI viết thay, các em sẽ lười suy nghĩ và mất đi khả năng bộc lộ cảm xúc thật. Môn Ngữ văn ở bậc tiểu học không chỉ là viết đúng câu từ mà còn là hành trình nuôi dưỡng tâm hồn và trí tưởng tượng của trẻ", cô Trang nhận định.
Theo cô Trang, giải pháp cốt lõi là nhà trường và gia đình phải đồng hành để hướng dẫn trẻ xem AI là công cụ hỗ trợ thay vì lối tắt cho sự lười biếng.
Ở bậc THPT, thách thức này còn rõ rệt hơn. Khoảng một năm trở lại đây, nhiều giáo viên Ngữ văn bất ngờ khi các bài tập làm văn của học sinh bỗng trở nên "quá tròn trịa": câu chữ mượt mà, lập luận sắc bén nhưng thiếu dấu ấn cá nhân.
Thay đổi cách ra đề để "chặn" gian lận
Ở góc độ quản lý, bà Phạm Minh Thảo, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Thành Công B (Hà Nội), cho biết: Nhà trường chủ động hướng dẫn học sinh sử dụng Internet an toàn, tiếp cận công nghệ đúng mục đích và phù hợp lứa tuổi. Với học sinh tiểu học, nỗ lực từ phía nhà trường thôi là chưa đủ, yếu tố quan trọng nhất vẫn là sự đồng hành của gia đình.
PGS.TS Trần Thành Nam: Nhà trường cần chủ động tập huấn công nghệ và nâng cao nhận thức về giới hạn của AI thay vì cấm đoán.
"Thông qua các cuộc họp phụ huynh và kênh liên lạc thường xuyên, giáo viên chủ nhiệm luôn trao đổi, hướng dẫn cha mẹ cách quản lý, hỗ trợ con khi sử dụng thiết bị công nghệ tại nhà", bà Thảo nói.
Giảm nguy cơ lạm dụng AI trong học tập, bà Thảo cho rằng điều này phần nào được hạn chế nhờ phương pháp đánh giá đặc thù ở bậc Tiểu học, khi giáo viên chủ yếu theo dõi quá trình học tập, tương tác và thực hành trực tiếp trên lớp.
"Nhà trường hầu như không giao các dạng bài tập học thuộc hay bài mẫu làm tại nhà. Học sinh chủ yếu chuẩn bị học liệu hoặc tìm hiểu trước nội dung để phục vụ hoạt động thực hành trong giờ học hôm sau. Cách làm này giúp kết quả đánh giá phản ánh sát năng lực thực tế, đồng thời hạn chế tối đa sự phụ thuộc vào AI" bà Thảo cho hay.
Phân tích sâu hơn về tâm lý học đường, PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), chỉ ra ba nguyên nhân chính khiến học sinh ngày càng lệ thuộc vào AI.
Trước hết là áp lực học tập và khối lượng bài tập quá tải khiến học sinh dễ rơi vào trạng thái căng thẳng. "Trong bối cảnh đó, AI xuất hiện như một người bạn đồng hành lý tưởng: không cáu gắt, không chê bai và luôn sẵn sàng hỗ trợ bất cứ lúc nào", ông Nam ví von.
Bên cạnh đó, học sinh hiện thiếu kỹ năng sử dụng AI an toàn và đúng đắn. Nhiều em mặc định coi AI là kho tri thức "toàn năng" mà thiếu tư duy phản biện và năng lực kiểm chứng thông tin. Việc thiếu một khung pháp lý và quy định đạo đức rõ ràng về ứng dụng AI trong giáo dục tại Việt Nam cũng khiến ranh giới giữa "tham khảo" và "gian lận" trở nên mờ nhạt.
Dù đối mặt với nhiều hệ lụy, các chuyên gia giáo dục đều cho rằng không thể đi ngược xu thế công nghệ. Trên thế giới, nhiều quốc gia như Mỹ hay Trung Quốc đã sớm đưa AI vào chương trình giảng dạy chính thức từ bậc tiểu học.
PGS.TS Trần Thành Nam nhấn mạnh thay vì tìm cách cấm đoán, các nhà trường cần chủ động tập huấn công nghệ cho giáo viên, đồng thời nâng cao nhận thức của phụ huynh và học sinh về giới hạn của AI.
"Công nghệ nên trở thành công cụ hỗ trợ tư duy, thay vì một chiếc 'gậy chống' khiến học sinh lệ thuộc", ông Nam nói.
AI có thể viết thay một bài văn, giải nhanh một bài toán hay hoàn thiện bài thuyết trình chỉ trong vài phút. Nhưng khả năng tự tư duy, phản biện và sáng tạo của học sinh vẫn là điều không công nghệ nào có thể làm thay.