Chuyển đổi số và giao thông thông minh (ITS) tạo ra thay đổi lớn trong quản lý, vận hành đường cao tốc. Từ chỗ "chạy theo xử lý sự cố", các cơ quan quản lý từng bước chuyển sang "chủ động dự báo, điều tiết".
Lợi ích thu phí không dừng
Hơn hai năm nay, ông Nguyễn Mạnh Hà, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Du lịch Hà Lan không còn bận tâm đến câu chuyện thu phí đường bộ cho hơn 300 xe ô tô kinh doanh vận tải của doanh nghiệp mình.
Trung tâm điều hành tuyến cao tốc Mai Sơn - QL45.
"Thu phí tự động không dừng giúp tiết kiệm rất nhiều thời gian, nhiên liệu, không còn phải bố trí nhân lực kiểm soát và lưu giữ hàng nghìn vé giấy như trước. Tính ra, mỗi năm doanh nghiệp tiết kiệm được hàng trăm triệu đồng", ông Hà chia sẻ.
Theo các chuyên gia, hệ thống thu phí tự động không dừng mang lại lợi ích kinh tế - xã hội khó đong đếm hết. Sau hơn hai năm triển khai, "cuộc cách mạng" ETC không chỉ đem lại tiện ích rõ rệt cho người dân, doanh nghiệp mà còn tạo nền tảng quan trọng cho quá trình chuyển đổi số của ngành đường bộ.
Tiếp nối thành công đó, Bộ Xây dựng đang triển khai đầu tư hệ thống giám sát, điều hành, thu phí không dừng và kiểm soát tải trọng xe phục vụ quản lý, vận hành 17 dự án thành phần tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông.
Đến nay, 5 tuyến cao tốc thuộc giai đoạn 1 đã hoàn thành lắp đặt hệ thống camera, thu phí ETC và Trung tâm điều hành tuyến, gồm: Mai Sơn - quốc lộ 45, quốc lộ 45 - Nghi Sơn, Nghi Sơn - Diễn Châu, Vĩnh Hảo - Phan Thiết và Phan Thiết - Dầu Giây. Sau khi hoàn thành đầu tư, toàn bộ hệ thống ITS sẽ được bàn giao cho Cục Đường bộ Việt Nam quản lý, khai thác và bảo trì.
Phát hiện sự cố trong vài phút
Những ngày này, anh Bùi Trung Dũng, nhân viên tuần kiểm thuộc Văn phòng Quản lý đường bộ I.4 (Khu Quản lý đường bộ I) đang tất bật tham gia lớp tập huấn vận hành hệ thống giao thông thông minh trên tuyến cao tốc Mai Sơn - quốc lộ 45.
Hệ thống camera giám sát trên tuyến cao tốc Mai Sơn - QL45.
"Khi tiếp nhận và vận hành ITS, tôi không còn phải rong ruổi hàng trăm km để kiểm tra tình trạng tuyến đường như trước. Thay vào đó, chỉ cần ngồi trước màn hình là có thể kiểm soát toàn bộ hoạt động trên tuyến", anh Dũng nói.
Theo kế hoạch, Khu Quản lý đường bộ I đã chuẩn bị đầy đủ nhân lực để quản lý, vận hành hệ thống ITS của ba tuyến cao tốc: Mai Sơn - quốc lộ 45, quốc lộ 45 - Nghi Sơn và Nghi Sơn - Diễn Châu.
Khi công nghệ được ứng dụng đồng bộ, phương thức quản lý cũng thay đổi căn bản: Lãnh đạo chỉ cần "một cú nhấp chuột" để nắm bắt tình hình giao thông; mọi sự cố, tai nạn đều được phát hiện và xử lý kịp thời thông qua hệ thống camera giám sát.
Ông Bùi Xuân Trường, Phó giám đốc Khu Quản lý đường bộ I cho biết, trước đây, khi xảy ra sự cố giao thông trên tuyến cao tốc, phải mất từ 30 phút đến một giờ mới phát hiện được.
Khi vận hành bằng ITS, các sự cố giao thông, vật rơi trên mặt đường sẽ được hệ thống tự động phát hiện chỉ trong vài phút. Nhờ đó, lực lượng chức năng có thể nhanh chóng tiếp cận hiện trường, phân luồng giao thông qua hệ thống biển báo điện tử và xử lý trong thời gian ngắn nhất.
Không chỉ hỗ trợ xử lý sự cố, ITS còn tạo ra bước tiến lớn trong quản lý bảo trì. Hệ thống camera cho phép phát hiện sớm các hư hỏng mặt đường; giám sát trực tiếp hoạt động của nhà thầu bảo trì, từ quét dọn mặt đường, cắt cỏ, lau chùi biển báo đến sửa chữa hư hỏng.
"Thay vì phải chờ báo cáo từ nhà thầu và kiểm tra thủ công trên tuyến, giờ đây chúng tôi có thể giám sát trực tiếp qua camera. Nếu nhà thầu làm không đúng quy định, có thể ra lệnh dừng bảo trì ngay", ông Trường cho biết.
Khi ITS trở thành "bộ não"
Theo ông Tô Nam Toàn, Trưởng phòng Khoa học Công nghệ, Môi trường và Hợp tác quốc tế, Cục Đường bộ Việt Nam, hệ thống ITS trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông được đầu tư đồng bộ, hiện đại, ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI).
Cục Đường bộ Việt Nam đang từng bước đồng bộ hóa cơ sở dữ liệu hạ tầng đường bộ trên phạm vi toàn quốc. Việc quản lý không còn "trên giấy" mà được thực hiện trên bản đồ hạ tầng số, giúp công tác bảo trì chính xác, kịp thời hơn. Công nghệ cân tự động kết nối dữ liệu với Cục CSGT cũng góp phần nâng cao tính răn đe, minh bạch và bảo vệ hạ tầng đường bộ bền vững.
Ông Bùi Quang Thái
Hệ thống có khả năng tự động phân tích, tổng hợp đồng thời nhiều dữ liệu như lưu lượng xe, tỷ lệ xe tải - xe con, mức tiêu hao nhiên liệu… Qua đó, cơ quan quản lý đánh giá được xu hướng tăng trưởng phương tiện và dòng lưu thông hàng hóa, giảm đáng kể nhân sự trực tiếp.
Ông Bùi Quang Thái, Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam cho biết, ITS giúp giám sát và cảnh báo tự động thông qua hệ thống camera AI và cảm biến Internet vạn vật (IoT), cho phép thu thập dữ liệu giao thông theo thời gian thực. Các sự cố được phát hiện tự động, giúp lực lượng chức năng tiếp cận hiện trường nhanh nhất, giảm ùn tắc và tai nạn thứ cấp.
Trong quản lý bảo trì, việc tích hợp cơ sở dữ liệu đường bộ với công nghệ phân tích hình ảnh từ camera cho phép tự động nhận diện sớm các vết nứt, hư hỏng mặt đường. Điều này làm thay đổi căn bản cách quản lý: Từ "hỏng mới sửa" sang "sửa trước khi hỏng lan rộng", giúp tối ưu ngân sách và kéo dài tuổi thọ công trình.
Cùng đó, hệ thống biển báo điện tử (VMS) và các ứng dụng chỉ dẫn linh hoạt theo điều kiện thời tiết, lưu lượng xe sẽ cho phép điều tiết giao thông từ xa, giảm ùn tắc trước khi xảy ra, tối ưu năng lực thông hành của tuyến cao tốc.
"Khi ITS được triển khai đồng bộ trên trục cao tốc Bắc - Nam phía Đông vào cuối năm nay, hiệu quả quản lý Nhà nước sẽ chuyển từ "bị động giải quyết sự cố" sang "chủ động dự báo và điều tiết", bảo đảm các tuyến cao tốc vận hành an toàn, thông suốt và thuận tiện", ông Thái khẳng định.