Để đáp ứng mục tiêu phát triển hệ thống metro đến năm 2035 với 14 tuyến, TP.HCM đang triển khai đề án đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực, hướng tới làm chủ công nghệ, giảm phụ thuộc vào chuyên gia nước ngoài.
TP.HCM đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ hệ thống đường sắt đô thị (metro) với quy mô lớn chưa từng có. Theo định hướng, giai đoạn 2025–2030, thành phố dự kiến hoàn thành 6 tuyến với tổng chiều dài khoảng 187km; giai đoạn 2030–2035 tiếp tục triển khai thêm 8 tuyến, nâng tổng số lên 14 tuyến với khoảng 462km đưa vào khai thác.
Áp lực giao thông ngày càng gia tăng buộc TP.HCM phải đẩy nhanh phát triển hệ thống đường sắt đô thị.
Trong bối cảnh đô thị đặc biệt, TP.HCM đang đối mặt với tình trạng ùn tắc giao thông, quá tải hạ tầng đường bộ và ô nhiễm môi trường thì metro được xác định là giải pháp chiến lược. Tuy nhiên, thách thức lớn đặt ra là nguồn nhân lực hiện nay còn thiếu và phụ thuộc đáng kể vào chuyên gia nước ngoài.
Bài toán nhân lực quy mô lớn, dài hạn
Ông Trần Võ Anh Minh, Phó Trưởng phòng Quản lý Đường sắt Đô thị, Sở Xây dựng TP.HCM cho biết, theo dự báo, nhu cầu nhân lực cho lĩnh vực đường sắt đô thị sẽ tăng mạnh trong các giai đoạn tới. Đến năm 2045, lực lượng vận hành, khai thác dự kiến hơn 17.000 người, trong khi lực lượng xây dựng hơn 20.000 người. Ngoài ra, các nhóm nhân lực quản lý dự án, tư vấn thiết kế cũng tăng nhanh theo tiến độ phát triển mạng lưới.
Đây không chỉ là nhu cầu ngắn hạn mà là chiến lược nhân lực dài hạn cho cả một ngành mới tại Việt Nam.
Đào tạo nhân lực metro được xác định là yếu tố then chốt để TP.HCM làm chủ công nghệ trong tương lai.
Tuy vậy, thực trạng hiện nay cho thấy đội ngũ nhân lực chủ yếu xuất phát từ các ngành như xây dựng, giao thông, cơ khí, điện – điện tử, công nghệ thông tin…, chưa được đào tạo bài bản, chuyên sâu về đường sắt đô thị hiện đại. Hệ thống đào tạo trong nước còn thiếu chương trình chuyên sâu, thiếu thực hành gắn với dự án và chưa phổ biến các tiêu chuẩn quốc tế.
Ông Minh cho rằng, nếu không chuẩn bị từ sớm, TP.HCM sẽ tiếp tục phụ thuộc vào đối tác nước ngoài trong quá trình phát triển metro.
Trước yêu cầu cấp thiết, TP.HCM đã xây dựng Đề án đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức, viên chức phục vụ phát triển hệ thống đường sắt đô thị giai đoạn 2025–2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Mục tiêu của đề án là xây dựng đội ngũ nhân lực chất lượng cao, có năng lực quản lý, kỹ năng thực tiễn, đáp ứng yêu cầu từ quy hoạch, đầu tư xây dựng đến vận hành, bảo trì theo tiêu chuẩn tiên tiến.
11 chuyên ngành đào tạo cốt lõi của lĩnh vực đường sắt đô thị tại TP.HCM.
Đáng chú ý, thành phố đặt mục tiêu không chỉ vận hành hệ thống mà từng bước làm chủ công nghệ, đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ như BIM, GIS, trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn. Đồng thời, tăng cường hợp tác quốc tế để tiếp nhận tri thức và kinh nghiệm tiên tiến.
Đào tạo theo nhóm, bám sát thực tiễn
Đề án xác định 3 nhóm đối tượng đào tạo gồm: lãnh đạo cấp cao, lãnh đạo cấp sở và đội ngũ chuyên môn nghiệp vụ. Hai hình thức triển khai chính là đào tạo dài hạn (đại học, sau đại học) và bồi dưỡng ngắn hạn.
Chương trình đào tạo bao gồm 11 chuyên ngành cốt lõi, cùng với 8 chuyên đề bồi dưỡng tổng quan về chiến lược, chính sách và 15 chuyên đề nâng cao tập trung vào kỹ thuật, vận hành, quản trị rủi ro.
Đặc biệt, quan điểm xuyên suốt là "mỗi dự án metro phải là môi trường đào tạo thực tiễn và chuyển giao công nghệ". Theo đó, kỹ sư trong nước sẽ tham gia trực tiếp vào các khâu tư vấn, thiết kế, thi công, vận hành, qua đó tiếp nhận công nghệ một cách thực chất.
Đào tạo đi trước một bước để đáp ứng tiến độ phát triển mạng lưới metro quy mô lớn.
Giai đoạn 2026–2030, TP.HCM tập trung đào tạo lực lượng nòng cốt, chuyển đổi kỹ sư từ các ngành gần và tham gia cùng đối tác quốc tế để tiếp nhận công nghệ.
Từ 2030–2035, thành phố hướng đến nâng cao năng lực làm chủ trong tư vấn, thiết kế và chuẩn hóa lực lượng vận hành, bảo trì.
Sau năm 2035, mục tiêu là làm chủ sâu và nội địa hóa toàn diện, hình thành năng lực đào tạo trong nước và tham gia sâu vào chuỗi giá trị ngành đường sắt đô thị.
Để đề án đạt hiệu quả, TP.HCM đề xuất nhiều giải pháp trọng tâm như: đào tạo giảng viên nòng cốt, đẩy mạnh đào tạo chuyển đổi cho kỹ sư ngành gần, xây dựng chương trình riêng cho vận hành – bảo trì, tăng cường phối hợp giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp.
Đặc biệt, yêu cầu đào tạo cần được tích hợp trực tiếp vào các hợp đồng dự án, gắn với trách nhiệm chuyển giao công nghệ của nhà thầu.
Với cách tiếp cận "đào tạo đi trước một bước", TP.HCM không chỉ đầu tư vào hạ tầng mà còn đầu tư vào con người – yếu tố then chốt để làm chủ hệ thống metro trong tương lai. Đây cũng là nền tảng quan trọng để xây dựng một đô thị hiện đại, thông minh và phát triển bền vững.
Theo quy hoạch tổng thể, mạng lưới đường sắt đô thị khu vực TP.HCM sau sáp nhập có tổng chiều dài khoảng 1.024km, gồm 27 tuyến.
Trong đó, TP.HCM cũ có 12 tuyến dài khoảng 582km; Bình Dương cũ có 12 tuyến dài khoảng 305km; Bà Rịa – Vũng Tàu cũ có 3 tuyến dài khoảng 125km.
Hệ thống này phục vụ khu vực đô thị rộng khoảng 6.772km² với quy mô dân số khoảng 14 triệu người.
Với quy mô hơn 1.000km, đây được xem là bước đi chiến lược nhằm hình thành hệ thống vận tải công cộng hiện đại, giảm áp lực giao thông đường bộ và thúc đẩy liên kết vùng, phát triển kinh tế – xã hội.
