AI không thể thay thế phần “nghề” và "đạo" của người làm báo

Nhà báo Nguyễn Văn Bá, Tổng biên tập Báo VietNamNet: AI chỉ hỗ trợ phần nghề, không thể thay đạo đức người làm báo

Tại VietNamNet, chúng tôi ứng dụng AI vào nhiều khâu, nhằm hỗ trợ và tối ưu hoạt động của tòa soạn.

Ở khâu sản xuất nội dung, chúng tôi đã triển khai công nghệ chuyển văn bản thành giọng nói (text-to-speech), giúp mỗi bài báo có thêm phiên bản audio, phục vụ độc giả nghe tin trong lúc di chuyển hoặc khi đang làm việc khác.

Nhà báo Nguyễn Văn Bá, Tổng biên tập Báo VietNamNet.

Đối với phóng viên, biên tập viên, chúng tôi không khuyến khích sử dụng AI để viết bài mà định hướng sử dụng AI như một công cụ nghiên cứu hồ sơ, tổng hợp dữ liệu, phân tích bối cảnh và tìm kiếm các mối liên hệ thông tin nhằm gợi mở hướng triển khai nội dung.

Chúng tôi cho rằng, giá trị của nhà báo nằm ở hiện trường, nguồn tin, khả năng kiểm chứng, góc nhìn riêng và trách nhiệm xã hội. Vì vậy, AI không thể thay thế phóng viên, mà chỉ có thể thay thế những công việc lặp lại, cơ học.

Chúng tôi xác định, AI không thể thay thế giá trị cốt lõi của báo chí. Mọi sản phẩm dù có ứng dụng AI để tối ưu năng suất hay thời gian đều phải được biên tập bởi con người. Hiệu quả lớn nhất không nằm ở việc AI viết thay nhà báo, mà ở việc giải phóng người làm báo khỏi công việc thủ công để tập trung tốt hơn vào những phần việc chỉ con người mới làm được.

Ở khâu phân phối nội dung, chúng tôi sử dụng AI để phân tích hành vi độc giả, tối ưu nội dung cho các nền tảng tìm kiếm và theo dõi hiệu suất nội dung theo thời gian thực. Qua đó, tòa soạn có thể cá nhân hóa đề xuất nội dung và nắm bắt sớm xu hướng quan tâm của công chúng.

Việc ứng dụng AI đã mang lại hiệu quả rõ rệt về năng suất và tốc độ. Những công việc trước đây mất nhiều giờ như gỡ băng, tóm tắt hay chuyển đổi dữ liệu hiện được rút ngắn đáng kể, đặc biệt quan trọng với một tòa soạn vận hành 24/7.

Tuy nhiên, để tận dụng AI mà vẫn giữ bản sắc nghề báo, chúng tôi đặt ra 4 nguyên tắc.

Thứ nhất, con người luôn ở vị trí quyết định cuối cùng. AI chỉ gợi ý, con người phải chịu trách nhiệm kiểm chứng thông tin, chịu trách nhiệm pháp lý và đạo đức đối với mọi nội dung xuất bản.

Thứ hai, cần xây dựng bộ quy tắc sử dụng AI minh bạch, xác định rõ công nghệ được sử dụng ở công đoạn nào và khi nào cần công khai với độc giả về sự tham gia của AI.

Thứ ba, đầu tư phát triển năng lực con người song hành với công nghệ, tránh nguy cơ lệ thuộc khiến nhà báo dần đánh mất kỹ năng nền tảng.

Thứ tư, tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực AI không thể thay thế như phóng sự điều tra, đề tài độc quyền, góc nhìn riêng và giọng văn riêng của mỗi tờ báo.

Chúng tôi sử dụng AI để làm báo nhanh hơn và phục vụ độc giả tốt hơn, nhưng tuyệt đối không để công nghệ làm thay phần "nghề" và phần "đạo" của người làm báo.

Nhà báo Nguyễn Văn Minh, Tổng biên tập Báo Công thương: AI là xu thế tất yếu nhưng phải được quản trị chặt chẽ 

Tại Báo Công thương, chúng tôi hiện đang đẩy mạnh ứng dụng AI, đồng thời từng bước xây dựng mô hình newsroom số với sự hỗ trợ sâu của công nghệ trong nhiều khâu sản xuất tin, bài.

Theo định hướng của Ban biên tập, tỷ lệ ứng dụng AI ở một số loại hình nội dung có thể đạt khoảng 50% hoặc cao hơn. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều phóng viên, biên tập viên còn lạm dụng công cụ này hoặc chưa biết cách sử dụng hiệu quả, dẫn tới những tác phẩm mang dấu vết AI quá rõ, chất lượng chưa cao và làm giảm tính sáng tạo của người làm báo.

Chúng tôi cho rằng, ứng dụng AI là xu hướng tất yếu nhưng không thể tiếp cận theo cách đơn giản chỉ sử dụng vài công cụ phổ thông để tạo nội dung. Việc ứng dụng AI phải được học tập và triển khai bài bản.

Để khắc phục tình trạng này, trước hết chúng tôi tổ chức đào tạo chuyên sâu cho từng nhóm đối tượng như phóng viên, thư ký tòa soạn, nhóm đồ họa hay các bộ phận hành chính. Mỗi bộ phận có nhu cầu khác nhau nên cách tiếp cận cũng phải khác nhau.

Song song với đó, Báo Công thương đã thành lập "Tổ công tác 57", tập hợp đội ngũ có năng lực nghiên cứu chuyên sâu để xây dựng mô hình ứng dụng AI phù hợp cho từng bộ phận trong tòa soạn.

Chúng tôi không chỉ nghiên cứu lý thuyết mà trực tiếp xây dựng các công cụ ứng dụng thực tế. Ví dụ trong quá trình truyền thông về xăng E10, thay vì để phóng viên mất nhiều thời gian tổng hợp dữ liệu, chúng tôi đã xây dựng chatbot có khả năng tự động giải đáp các câu hỏi của người dân liên quan đến loại nhiên liệu này.

Một giải pháp quan trọng khác là ban hành quy chế riêng về sử dụng AI trong hoạt động báo chí. Theo đó, tòa soạn quy định rõ những nội dung được phép sử dụng AI, mức độ sử dụng ra sao và những nội dung tuyệt đối cấm áp dụng AI.

Hiện nay, chúng tôi nghiêm cấm sử dụng AI đối với các bài viết liên quan đến truyền thống lịch sử cách mạng, nội dung về lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Chính phủ, lãnh đạo các bộ ngành, địa phương cũng như đối tác quốc tế làm việc với ngành Công thương.

Theo quy chế mới, phóng viên sử dụng AI, nhưng không trung thực sẽ bị xử lý nghiêm, từ trừ điểm thi đua, không hưởng nhuận bút cho tới xem xét xử lý kỷ luật.

Chúng tôi cho rằng, việc ứng dụng AI theo hướng nhỏ lẻ, manh mún là một sai lầm trong xây dựng tòa soạn hiện nay. Vì vậy, Báo Công thương đang đầu tư theo hướng chuyên nghiệp và có hệ thống hơn.

Đối với những dạng tin đơn giản như thời tiết hoặc giá cả thị trường, chúng tôi cho phép ứng dụng AI ở mức tối đa nhằm giải phóng sức lao động cho phóng viên. Phóng viên chỉ nên tập trung vào những bài chuyên sâu, đi thực tế, thực địa còn những công việc đơn giản mà AI làm tốt hơn thì nên để AI hỗ trợ.

Báo Công thương hiện đang hướng tới xây dựng mô hình "tòa soạn quản trị thông minh", cho ra mắt vào dịp 21/6. Mô hình này sẽ ứng dụng AI mạnh mẽ trong nhiều công đoạn, với khả năng hỗ trợ điều hành xuyên suốt từ trung tâm tòa soạn đến từng bộ phận chuyên môn, thay vì chỉ ứng dụng nhỏ lẻ như trước đây.

Nhà báo Đà Trang, Phó tổng Thư ký tòa soạn Báo Tuổi trẻ: AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể viết thay nhà báo

Tại Báo Tuổi trẻ, AI hiện nay đã trở thành công cụ hỗ trợ gần như không thể thiếu trong hoạt động báo chí hiện đại, từ phóng viên cho tới các bộ phận trong tòa soạn. AI đang đóng vai trò như một trợ lý đắc lực, hỗ trợ người làm báo trong quá trình tác nghiệp, xử lý dữ liệu, xây dựng kết cấu bài viết và nâng cao hiệu quả công việc. Đây là công cụ hữu ích nếu được sử dụng đúng cách.

Tuy nhiên, điều chúng tôi quan tâm hiện nay là nguy cơ lạm dụng AI trong hoạt động tác nghiệp. Trên thực tế đã xuất hiện tình trạng một số phóng viên sử dụng AI quá mức, thậm chí để AI viết thay toàn bộ nội dung bài báo.

Chúng tôi cho rằng, AI chỉ là công cụ hỗ trợ chứ tuyệt đối không được phép thay thế người làm báo. Không thể dùng AI để viết thay cho mình, bởi báo chí không đơn thuần là câu chữ mà còn là trách nhiệm nghề nghiệp, góc nhìn riêng và trải nghiệm thực tế của người viết.

Nhà báo Đà Trang, Phó tổng Thư ký tòa soạn Báo Tuổi trẻ.

Qua thực tế, chúng tôi nhận thấy, những bài viết do AI tạo ra thường thiếu cảm xúc, thiếu chiều sâu và không thể hiện được sự sinh động như những tác phẩm do con người trực tiếp thực hiện. Máy móc dù phát triển tới đâu cũng không thể tạo ra độ rung cảm mà chỉ người làm báo mới có thể truyền tải vào tác phẩm của mình.

Để hạn chế tình trạng này, Báo Tuổi trẻ đã ban hành những quy định rất nghiêm đối với đội ngũ phóng viên. Nếu phát hiện phóng viên sử dụng AI để viết hoàn chỉnh nội dung rồi ký tên cá nhân đăng tải, phóng viên có thể bị khóa tài khoản tác nghiệp nội bộ.

Bên cạnh việc kiểm soát nội dung, chúng tôi cũng từng bước ứng dụng AI ở những khâu phù hợp. Ví dụ với những bài viết không có ảnh minh họa, AI có thể hỗ trợ tạo ra hình ảnh phục vụ nội dung nhanh hơn và linh hoạt hơn.

Thực tế đã có những hình ảnh do AI tạo ra được sử dụng trên trang nhất Báo Tuổi trẻ, tuy nhiên nguyên tắc bắt buộc là phải ghi chú rõ ràng nhằm bảo đảm tính minh bạch đối với độc giả.

Chúng tôi cho rằng, AI chắc chắn sẽ tiếp tục mang lại nhiều lợi ích cho hoạt động báo chí trong thời gian tới. Nhưng điều quan trọng nhất là người làm báo tuyệt đối không được lệ thuộc vào công nghệ.

Nếu sử dụng AI quá mức hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào công cụ này, người làm báo sẽ dần đánh mất khả năng nghề nghiệp, giảm tính sáng tạo và làm mất đi những giá trị cốt lõi vốn tạo nên bản sắc của nghề báo.

AI chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ để người làm báo làm việc hiệu quả hơn, chứ không phải thứ có thể thay thế con người trong quá trình sáng tạo ra một tác phẩm báo chí chân chính.

Dù công nghệ phát triển tới đâu, giá trị lớn nhất của báo chí vẫn luôn nằm ở con người, ở trải nghiệm thực tế, cảm xúc, trách nhiệm xã hội và bản lĩnh nghề nghiệp mà không một công nghệ nào có thể thay thế.