An sinh cho lao động phi chính thức: Khi nền tảng Việt là “tấm đệm” giảm thiểu rủi ro

Trong cấu trúc nền kinh tế đô thị, sự tồn tại của hàng chục triệu lao động phi chính thức đang tạo ra một bài toán khó cho hệ thống bảo trợ xã hội truyền thống. Nhóm đối tượng này - thường được gọi là "Missing Middle" (tạm dịch: Nhóm giữa bị bỏ quên) - không thuộc diện trợ cấp yếu thế nhưng cũng chưa tiếp cận được hệ thống an sinh của khu vực chính thức.

Trước sự bùng nổ của kinh tế nền tảng, làm thế nào để xây dựng một mạng lưới bảo vệ vừa linh hoạt, vừa bền vững cho lực lượng lao động đặc thù này?

Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với TS Lê Thanh Hải (Giám đốc Trung tâm Tư vấn ứng dụng kinh tế - Viện nghiên cứu phát triển TP.HCM) để tìm hiểu về mô hình an sinh mới đang dần hình thành từ thực tiễn của các nền tảng số.

Thưa Tiến sĩ Lê Thanh Hải, nhìn vào bức tranh tổng thể về hệ thống bảo trợ xã hội hiện nay, ông nhận định như thế nào về sự phân hóa giữa các nhóm lao động và những khoảng trống đang tồn tại?

TS Lê Thanh Hải: Trong nhiều năm qua, an sinh xã hội tại Việt Nam thường tập trung vào hai nhóm chính: lao động chính thức có quan hệ lao động ổn định và nhóm yếu thế đủ điều kiện nhận trợ cấp. Tuy nhiên, giữa hai nhóm này tồn tại một khoảng trống lớn - gọi là "Missing Middle" - bao gồm hàng chục triệu lao động phi chính thức, lao động tự do trong nền kinh tế đô thị.

Đây là nhóm có sức lao động và nhu cầu tạo thu nhập rất lớn, nhưng đặc điểm chung của họ là thu nhập không cao, tích lũy thấp và khả năng chống chịu rủi ro hạn chế. Theo tôi, đối với nhóm này, thu nhập để trang trải cuộc sống là điều kiện trước hết. Khi cuộc sống còn xoay quanh việc đảm bảo chi tiêu hằng ngày, các mục tiêu dài hạn thường chưa phải ưu tiên. Chỉ khi có thu nhập ổn định, họ mới có điều kiện nghĩ đến tích lũy và từng bước nâng cao khả năng tự bảo vệ trước các rủi ro.

Sự trỗi dậy của các siêu ứng dụng và nền kinh tế chia sẻ đang tác động như thế nào đến nhóm này, thưa tiến sĩ?

TS Lê Thanh Hải: Nhiều năm trước, chúng tôi đã tiến hành các nghiên cứu chuyên sâu về nền kinh tế chia sẻ và đưa ra nhận định: Đây sẽ là một xu hướng tất yếu, bùng nổ và không thể đảo ngược.

Xu hướng này tạo ra những hệ sinh thái mạnh mẽ, những siêu ứng dụng có khả năng phục vụ khối lượng lớn nhu cầu tiêu dùng hàng ngày của người dân, đồng thời giúp người lao động - đặc biệt là tài xế - có công việc linh hoạt, gia tăng năng lực số và đóng góp vào sự phát triển của nền kinh tế số.

Trong bối cảnh đó, việc tạo cơ hội việc làm và thu nhập chính đáng đóng vai trò then chốt. Vì vậy có thể thấy, các nền tảng như BE đang đi đúng hướng, góp phần mở ra cơ hội tạo thu nhập vừa linh hoạt vừa duy trì được tính đều đặn. Điều này tạo nền tảng để người lao động ổn định đời sống gia đình và từng bước cải thiện chất lượng sống: bao gồm tích lũy, tiết kiệm, tăng khả năng chống chịu trước rủi ro trong cuộc sống.

Một điểm đáng chú ý trong những năm gần đây là việc ứng dụng công nghệ như BE đã giúp lao động phi chính thức tiếp cận nhanh chóng với các tiện ích số, từ thanh toán không tiền mặt, dịch vụ ngân hàng, đến nhận thức về bảo hiểm và tài chính cá nhân. BE giúp trăm nghìn đối tác nhanh chóng bắt kịp sự phát triển trong kỷ nguyên số.

Từ thực tế các chính sách hiện hành, vì sao chưa thể áp dụng các mô hình an sinh sẵn có cho nhóm lao động linh hoạt?

TS Lê Thanh Hải: Khi bàn về an sinh xã hội cho lao động phi chính thức, điều quan trọng là cần có một góc nhìn thực tế và cân bằng. Hiện nay, chưa tồn tại một mô hình an sinh riêng biệt, được thiết kế đầy đủ cho nhóm lao động này, song điều đó không đồng nghĩa với việc hệ thống chính sách hiện hành đang thiếu hiệu quả.

Vấn đề then chốt nằm ở chỗ nhu cầu an sinh của các nhóm lao động là khác nhau. Với lao động chính thức, có thu nhập ổn định và lộ trình nghề nghiệp dài hạn, các cơ chế tích lũy như bảo hiểm xã hội, hưu trí là phù hợp.

Trong khi đó, đối với lao động phi chính thức, thu nhập thường không cao, mang tính biến động và thời gian tham gia thị trường không liên tục, nên nếu cố tham gia các mô hình mang tính chất dài hạn nhưng chỉ tham gia ở mức đóng góp thấp và thời gian đóng góp ngắn thì không mang lại hiệu quả.

Ngược lại, các công cụ an sinh mang tính bảo vệ đúng nhu cầu và phù hợp khả năng chi trả, đặc biệt là chăm sóc sức khỏe, lại cho thấy mức độ phù hợp cao hơn. Bảo hiểm y tế tự nguyện hiện đang được người lao động phi chính thức lựa chọn nhiều hơn, bởi quyền lợi rõ ràng, có hiệu lực nhanh, phạm vi áp dụng rộng và trực tiếp giải quyết những rủi ro thiết yếu trong cuộc sống. Thực tế, đến 65% dân số khu vực châu Á - Thái Bình Dương đã được bảo vệ bởi các chương trình bảo hiểm/chăm sóc y tế xã hội, mức này gần bằng mức trung bình toàn cầu (66%). (Nguồn: ILO (2021a, tr. 20).)

Hay mặt khác, bảo hiểm tai nạn toàn diện 24/7 của BE vừa ra mắt năm 2025, thiết kế dành riêng cho đối tác mang lại quyền lợi bảo vệ đến 1 tỷ đồng (bao gồm tai nạn về người mọi lúc mọi nơi - không chỉ trong lúc làm việc, quyền lợi giáo dục cho con cái…) nhưng mức đóng rất thấp, chỉ 25.000 đồng/tuần, giúp đối tác dễ dàng tiếp cận mà không phải mang gánh nặng tài chính đóng 1 lần.

Mô hình an sinh 3 tầng: Cách tiếp cận từ thực tiễn Be Group

Từ thực tiễn vận hành với hàng trăm nghìn đối tác tài xế, giúp việc, Be Group tiếp cận bài toán an sinh theo hướng phân tầng, thay vì áp dụng một mô hình đồng loạt.

Tầng 1 - Sinh kế ổn định: Be cung cấp các công cụ công nghệ giúp tối ưu thời gian, năng suất và minh bạch thu nhập, tạo điều kiện để đối tác duy trì nguồn thu linh hoạt, ổn định.

Năm 2025, Be Group ghi nhận nền tảng đang mở rộng cơ hội thu nhập cho hơn 100.000 đối tác mới mỗi năm, đạt mốc hơn 500 nghìn đối tác tài xế, giúp việc, tạo ra nguồn thu nhập trung bình tăng 10-15%/năm cho đối tác.

Tầng 2 - Bình đẳng số và năng lực tự chủ: khi sinh kế đã tương đối ổn định, đối tác BE bắt đầu có điều kiện tiếp cận các dịch vụ tài chính, công cụ số và kỹ năng. Thông qua dữ liệu vận hành và lịch sử hoạt động, nền tảng đóng vai trò cầu nối giúp đối tác tiếp cận các sản phẩm tài chính phù hợp với chu kỳ thu nhập thực tế, tiếp cận chương trình chăm sóc sức khỏe và xây dựng cộng đồng tương trợ, từ đó nâng cao khả năng tự chủ và chất lượng cuộc sống.

Tầng 3 - Bảo vệ dài hạn: ở tầng cao nhất, các giải pháp bảo hiểm tai nạn, chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ rủi ro đóng vai trò như một "tấm đệm" khi biến cố xảy ra. Đáng chú ý, các sản phẩm được thiết kế theo hướng linh hoạt, mức đóng thấp và giãn theo thời gian, phù hợp sát với đặc thù thu nhập biến động của lao động nền tảng.

Năm 2025 đánh dấu năm thứ ba liên tiếp Be duy trì chính sách hỗ trợ 100% bảo hiểm tai nạn về người cho nhóm đối tác bePro/Pro+. Song song đó, Trung tâm BE5X tiếp tục đóng vai trò kết nối các giải pháp vốn vay ưu đãi mua - thuê phương tiện và đào tạo kỹ năng từ các tổ chức, doanh nghiệp uy tín.

An sinh vì thế không phải là một cam kết cứng nhắc hay áp đặt, mà được thiết kế dựa trên sự thấu hiểu đúng vai trò và nhu cầu của từng nhóm lao động. Nhờ đó, hệ thống không chỉ vận hành bền vững hơn mà còn tạo được sự đồng thuận và tham gia chủ động từ chính người lao động.