Bài 2: Người dân không chỉ lo “nơi ăn, chốn ở” mà còn là sinh kế hàng ngày

Cuộc sống "bấp bênh" của các hộ dân sau tái định cư

Hơn 5 giờ chiều, giữa những mảng tường gạch ngổn ngang trước căn nhà số 37 đường Nguyễn Khoái, phường Hồng Hà, ông Hoàng Văn Thuận vẫn "loay hoay" thu dọn những phần còn lại của ngôi nhà sau giải phóng mặt bằng phục vụ Dự án cầu Trần Hưng Đạo. Thấy phóng viên hỏi chuyện, ông Thuận cười, rồi nhanh chóng chuyển sang câu chuyện khó khăn của gia đình.

Ông Hoàng Văn Thuận trước những "ngổn ngang" còn lại của ngôi nhà được giải tỏa một phần.

Ông cho biết, gia đình thuộc diện được bố trí đất tái định cư tại xã Thư Lâm. Đất đã nhận, nhưng đến nay vẫn để trống. Cũng sau khi nhận đất, gia đình được hỗ trợ 3 tháng đầu với mức 2,5 triệu đồng/người/tháng. "Hai vợ chồng được 5 triệu một tháng. Nhưng bây giờ thuê một căn để ở cho đàng hoàng, rộng rãi cũng phải 7-8 triệu đồng. Những tháng ngày này có làm ăn được gì đâu, rồi tiền thuê nhà, tiền ăn, đủ thứ", ông Thuận nói.

Không chỉ phải lo tiền thuê nhà, thu nhập của ông Thuận cũng bị ảnh hưởng. Ông cho biết, trước đây vẫn có thể nhận những việc nhỏ như cắt khung nhôm, khung kính để kiếm thêm, nhưng hiện nay "coi như chẳng còn làm được gì".

Điều ông Thuận lo hơn là sinh kế sau khi chuyển đến nơi tái định cư mới. Theo ông, có đất, nhưng để xây được nhà còn cần thời gian, tiền bạc; trong lúc chờ đợi, gia đình vẫn phải thuê nhà và trang trải sinh hoạt. Nơi ở mới lại cách khu vực gia đình đang sinh sống hơn 20km, trong khi công việc của gia đình lâu nay đều gắn với nơi ở cũ.

"Ở đây thì mình còn làm công việc lặt vặt, buôn cái này cái kia kiếm đồng ra đồng vào. Về bên kia buôn bán làm sao được. Muốn hòa nhập được với vùng đất ấy, theo tôi phải mất 5-7 năm rồi mới quen, mới biết mình có thể làm gì để kiếm ra đồng tiền mà sống", ông Thuận nói.

Cùng dãy với hộ gia đình ông Thuận, bà Nguyễn Thị Hòa, 69 tuổi, cũng chưa thể ổn định cuộc sống sau khi bàn giao mặt bằng. Bà cho biết, gia đình bà có 5 người, bà không có lương hưu, con trai và con dâu làm nghề tự do, hai cháu còn đi học. Theo bà Hòa, gia đình thuộc nhóm bàn giao mặt bằng sớm, căn nhà được tháo dỡ từ ngày 15/4.

Đất tái định cư đã nhận, nhưng gia đình bà chưa thể chuyển đến ở. Bà Hòa cho biết, nơi tái định cư mới thì xa, trong khi hai cháu vẫn học ở khu vực cũ.

"Nhận đất rồi, nhưng có làm được gì đâu. Các cháu còn đi học bên này, còn người lớn phải làm ăn. Điều khó nhất là sang đó kinh doanh gì, lấy gì để sinh sống", bà Hòa nói.

Bà Nguyễn Thị Hòa chia sẻ về cuộc sống khó khăn của gia đình sau tái định cư.

Bà cũng băn khoăn về chính sách hỗ trợ đối với những hộ bàn giao mặt bằng sớm. Theo bà, trước khi GPMB, chính quyền địa phương thông tin hộ thực hiện sớm sẽ được hỗ trợ, nhưng sau đó không hiểu lý do vì sao, khoản này lại bị trừ một nửa. Bà cũng cho biết, một số hộ nhận đất sau được hỗ trợ thêm 3 tháng tiền thuê nhà, trong khi gia đình bà bàn giao sớm không được hưởng khoản này.

"Tôi chỉ mong được hỗ trợ thêm mấy tháng tiền thuê nhà. Mặt bằng đã bàn giao, nhưng trong lúc cuộc sống còn khó khăn, người dân rất mong được hỗ trợ thêm để đỡ vất vả", bà Hòa chia sẻ

Theo bà Hòa, người dân đồng thuận với chủ trương, chấp hành bàn giao mặt bằng để thực hiện dự án. Điều bà mong muốn là các chính sách hỗ trợ được thực hiện kịp thời, thống nhất, giúp những hộ phải di dời sớm ổn định cuộc sống.

Pháp luật bảo đảm quyền lợi người tái định cư thế nào?

Từ thực tế nêu trên, Thạc sĩ, Luật sư Nguyễn Văn Duy, Giám đốc Công ty Luật TNHH Hoàng Duy và Cộng sự cho biết, khoản 7 Điều 111 Luật Đất đai 2024 quy định trong thời gian chờ bố trí tái định cư, người có đất ở bị thu hồi được bố trí vào nhà ở tạm hoặc được hỗ trợ tiền thuê nhà ở. Thời gian và mức hỗ trợ do UBND cấp tỉnh quy định.

"Trong trường hợp việc hỗ trợ bị gián đoạn hoặc thời gian chờ kéo dài, người dân có quyền đề nghị chi trả đầy đủ các khoản hỗ trợ theo phương án và theo quy định của thành phố. Người dân cũng có quyền đề nghị được cung cấp thông tin về tiến độ bố trí tái định cư", luật sư Duy chia sẻ.

Ghi nhận thực tế Khu tái định cư Thư Lâm mới lác đác có vài ngôi nhà được xây dựng.

Theo luật sư, khi phát sinh vướng mắc, người dân có thể gửi văn bản đề nghị đến đơn vị làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB và UBND xã, phường nơi có đất thu hồi. Trường hợp chậm chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ, pháp luật đất đai cũng có quy định về khoản tiền bổ sung tương ứng với mức tiền chậm nộp; việc áp dụng cụ thể được cơ quan có thẩm quyền xem xét trên từng hồ sơ.

Từ những vấn đề phát sinh trong thời gian chờ tái định cư, luật sư Duy cho rằng, với quy mô của quy hoạch sông Hồng, chính sách không chỉ cần đầy đủ mà phải đủ cụ thể để có thể kiểm tra, giám sát trong quá trình thực hiện.

"Thành phố có thể xem xét ban hành quy định áp dụng riêng cho khu vực này. Quy định cần làm rõ tiêu chí về điều kiện sống tại nơi ở mới, thứ tự ưu tiên bố trí tái định cư và mức hỗ trợ tạm cư tương ứng với thời gian chờ thực tế. Quy định càng cụ thể thì việc thực hiện càng thống nhất, thuận lợi cho cả cơ quan thực thi và người dân", luật sư Nguyễn Văn Duy đề xuất.

Hạ tầng Khu tái định cư Thư Lâm (xã Thư Lâm - Hà Nội).

Cùng với đó, theo luật sư, kinh phí bồi thường, hỗ trợ và tạm cư cần được bố trí đầy đủ, kịp thời ngay từ khi lập phương án, tránh để việc chi trả phụ thuộc vào tiến độ của các hạng mục khác. Tiến độ xây dựng khu tái định cư, phương án bồi thường và tình hình chi trả cũng cần được công khai tại cơ sở và trên cổng thông tin điện tử để người dân chủ động theo dõi quyền lợi.

Đối với một dự án trải rộng qua nhiều xã, phường, luật sư Duy cho rằng, cần có đầu mối điều phối chung ở cấp thành phố nhằm bảo đảm chính sách được áp dụng thống nhất, đồng thời tiếp nhận và trả lời phản ánh của người dân trong thời hạn rõ ràng.

"Song song với đó, cần phát huy vai trò giám sát của Hội đồng Nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và cộng đồng dân cư theo quy định hiện hành", luật sư Duy nhấn mạnh.

Lấy gì bảo đảm nơi ở mới tốt hơn?

Theo Sở Xây dựng Hà Nội, phương án tái định cư phục vụ Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng được nghiên cứu theo nguyên tắc ưu tiên bố trí tại chỗ, gần nơi ở hiện tại, hạn chế xáo trộn đời sống, sinh kế và các mối quan hệ cộng đồng.

Qua rà soát, Thành phố dự kiến khoảng 265ha đất phục vụ tái định cư tại chỗ hoặc khu vực lân cận. Trong đó, Mê Linh khoảng 72ha; Vĩnh Thanh và Đông Anh 30ha; Bát Tràng 35ha; Ô Diên 11ha; Thượng Cát và Đông Ngạc 12ha; Yên Sở 10ha; Nam Phù 72ha; Hồng Vân 23ha.

Bên cạnh đó, các khu đô thị đa mục tiêu, khu định cư quy mô lớn được nghiên cứu để bổ sung quỹ tái định cư. Tại Lĩnh Nam, dự kiến khoảng 169ha khu đô thị đa mục tiêu và 101ha khu tái định cư; khu vực Bồ Đề - Long Biên khoảng 270ha khu đô thị đa mục tiêu và 201ha khu tái định cư.

Ngoài phạm vi Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, Bắc Thăng Long dự kiến khoảng 5.000 lô đất thấp tầng cùng 5.000-10.000 căn hộ tái định cư, nhà ở xã hội; khu vực Thư Lâm - Đông Anh khoảng 9.000 lô đất thấp tầng và 23.000 căn hộ. Việc bố trí được xác định theo thứ tự ưu tiên tại xã, phường nơi người dân đang sinh sống; khu vực lân cận; sau đó là các khu định cư tập trung có hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đồng bộ.

Trao đổi với Báo Xây dựng, GS Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường cho rằng, với một dự án có quy mô tái thiết lớn, tái định cư không chỉ là bố trí một lô đất hay căn nhà thay thế. Nguyên tắc cần ưu tiên là tái định cư tại chỗ, trừ trường hợp người dân có nguyện vọng khác.

Theo ông Võ, để nơi ở mới thực sự bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, phương án tái định cư phải tính đầy đủ điều kiện sống của người dân, từ hạ tầng, dịch vụ thiết yếu đến khả năng duy trì sinh kế. Quan trọng hơn, những nội dung đã đặt ra trong phương án phải có nguồn lực và lộ trình thực hiện cụ thể, tránh tình trạng chủ trương tốt nhưng khi triển khai người dân vẫn phải chờ đợi hoặc tự xoay xở để ổn định cuộc sống.

"Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải giải quyết cùng một lúc. Quan trọng là đừng làm cho người dân mất mát gì về tài sản của họ", GS Đặng Hùng Võ nhấn mạnh.

>>> Quy hoạch sông Hồng - Biến khát vọng trở thành biểu tượng phát triển của Thủ đô