Bài 2: Từ đạt chuẩn đến nông thôn hiện đại

Đạt chuẩn chưa phải đích đến

Chia sẻ với Báo Xây dựng, ông Nguyễn Xuân Dinh, Chủ tịch UBND xã Quỳnh Lưu (Nghệ An) cho biết, xã Quỳnh Lưu được thành lập trên cơ sở 5 xã và thị trấn cũ, đều đã đạt chuẩn NTM, NTM nâng cao hoặc NTM kiểu mẫu. Kết quả đạt được trước sáp nhập là lợi thế lớn bởi hạ tầng cơ bản đã được đầu tư.

Tuy nhiên, địa bàn mới rộng hơn, không gian phát triển thay đổi, đòi hỏi xã rà soát, kết nối lại hệ thống hạ tầng cho phù hợp. Quỳnh Lưu đang rà soát các hạng mục theo bộ tiêu chí mới của tỉnh, tập trung nâng cấp các tuyến đường liên xã, liên thôn đã xuống cấp, quy mô nhỏ; nâng chuẩn trường học, trạm y tế và đầu tư nhà văn hóa. Xã dự kiến khoảng 95% thôn, xóm có nhà văn hóa khang trang, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cộng đồng.

Cũng theo ông Dinh, một trong những vấn đề cấp thiết hiện nay là nước sinh hoạt. Một số khu vực vẫn chưa được sử dụng nguồn nước hợp vệ sinh. UBND xã đã rà soát hệ thống đường ống cấp nước và có doanh nghiệp cam kết đồng hành đầu tư. Nếu triển khai thuận lợi, đây sẽ là bước quan trọng để nâng chất lượng đời sống và hoàn thiện tiêu chí NTM.

"Để mục tiêu NTM hiện đại trở thành kết quả thực chất, địa phương cần rà soát lựa chọn đúng công trình ưu tiên, huy động hiệu quả các nguồn lực và gắn đầu tư hạ tầng với chuyển đổi số, phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập và chất lượng cuộc sống của người dân.

Xã dự kiến lập đề án trình tỉnh xin ý kiến về nguồn vốn, đồng thời nghiên cứu đấu giá quyền sử dụng đất để tạo nguồn thu đầu tư giao thông, nhà văn hóa và hạ tầng thiết yếu. Một số công trình đường sá, kênh mương trong khu dân cư cũng có thể được triển khai theo phương châm Nhà nước và nhân dân cùng làm", ông Dinh cho biết.

Ông Nguyễn Văn Hằng, Phó chi cục trưởng Chi cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn Nghệ An cũng cho biết, sau khi UBND tỉnh ban hành Quy định áp dụng Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới và ban hành tiêu chí xã nông thôn mới hiện đại giai đoạn 2026–2030 trên địa bàn tỉnh Nghệ An (Quyết định số 50/2026/QĐ-UBND), Chi cục đã hướng dẫn các địa phương rà soát, triển khai theo bộ tiêu chí mới. Các xã được phân theo 3 nhóm để áp dụng yêu cầu phù hợp với điều kiện phát triển sau sắp xếp đơn vị hành chính.

Theo ông Hằng, xã NTM hiện đại trước hết phải đạt chuẩn NTM theo yêu cầu đối với xã nhóm 1; thu nhập bình quân đầu người tại thời điểm xét, công nhận phải cao hơn từ 10% trở lên so với mức áp dụng cho xã nhóm 1 trên địa bàn tỉnh tại cùng thời điểm. Xã đồng thời phải đạt 6 tiêu chí với 29 chỉ tiêu, tập trung vào hạ tầng số và năng lượng; nông nghiệp thông minh, khoa học công nghệ và chuyển đổi số; an sinh xã hội, nguồn nhân lực; môi trường sống; cảnh quan và an ninh, trật tự. Xây dựng NTM hiện đại sau sáp nhập tại Nghệ An không chỉ là đầu tư thêm công trình mà còn gắn với tổ chức lại không gian phát triển, kết nối hạ tầng và nâng chất lượng dịch vụ thiết yếu cho người dân.

Hiện đại nhưng vẫn giữ hồn quê

Tại Phú Thọ, sau hợp nhất, địa bàn các xã rộng hơn. Để chính sách phù hợp với điều kiện thực tế, tỉnh phân các xã thành 3 nhóm để áp dụng tiêu chí, bố trí nguồn lực.

Trao đổi với PV Báo Xây dựng, ông Nguyễn Nam Cường, Phó chánh văn phòng Điều phối Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM tỉnh Phú Thọ, cho biết, Bộ tiêu chí mới không đơn thuần nhằm tăng số xã đạt chuẩn, mà tạo động lực để từng địa bàn đi lên bền vững, cải thiện chất lượng sống. Các xã miền núi khó khăn được ưu tiên hạ tầng thiết yếu, sinh kế và dịch vụ xã hội; nơi có lợi thế công nghiệp, dịch vụ sẽ tạo liên kết, lan tỏa động lực tăng trưởng.

Ông Phương Đình Anh, Phó chánh văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia cho biết, dù tiêu chí thay đổi qua từng giai đoạn, nhưng mục tiêu NTM xuyên suốt là nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân, lấy đó làm thước đo cao nhất.

Theo ông Đình Anh, mục tiêu của giai đoạn mới được thể hiện xuyên suốt trong Nghị quyết 257 (257/2025/QH15) của Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế, xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026–2035.

Bên cạnh những yêu cầu được kế thừa, Nghị quyết nhấn mạnh giữ gìn bản sắc, phát triển bền vững và ưu tiên những vùng còn khó khăn, nhất là khu vực đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Theo ông Đình Anh, bản sắc chính là những nét riêng của nông thôn Việt Nam, từ cảnh quan, văn hóa, nếp sống đến tình làng nghĩa xóm và sự gắn kết cộng đồng. Nông thôn mới hướng tới hiện đại không đồng nghĩa chỉ hiện đại về hạ tầng, mà còn yêu cầu hiện đại về đời sống, môi trường, cách tổ chức sản xuất và ý thức của con người...; trong quá trình đi lên, vẫn phải giữ được những giá trị văn hóa truyền thống đặc trưng của mỗi vùng quê.

Tương tự với yêu cầu bền vững, NTM hiện đại trước hết phải tạo được sinh kế, việc làm và thu nhập ổn định. Nông thôn ngày nay không chỉ có sản xuất nông nghiệp. Người dân có thể làm nông nghiệp, du lịch, dịch vụ hoặc làm việc tại nhà máy, khu, cụm công nghiệp nhưng vẫn sinh sống trên quê hương. Bền vững còn đòi hỏi phát triển hài hòa với môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng khả năng chống chịu trước thiên tai. Một ngôi nhà vững chãi hơn trước bão lũ vừa giúp giảm thiệt hại kinh tế, vừa nâng chất lượng sống. Theo ông Đình Anh, đây cũng là một trong những yếu tố góp phần vào mục tiêu tăng trưởng hai con số.

"Vùng khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi luôn được quan tâm trong các giai đoạn trước. Điểm mới lần này là ba chương trình về xây dựng NTM, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế, xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được tích hợp trong một chương trình chung. Sự ưu tiên được thể hiện rõ hơn từ chủ trương đầu tư, đến chỉ đạo điều hành, hướng nguồn lực tới những địa bàn còn khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, từng bước thu hẹp khoảng cách phát triển", ông Anh nói.

Nông thôn mới không có điểm kết thúc

Cũng theo ông Phương Đình Anh, xây dựng NTM chỉ có điểm khởi đầu, không có điểm kết thúc. Xã hội càng phát triển, yêu cầu về chất lượng xây dựng NTM cũng được nâng lên. Nếu Quyết định 491 (491/QĐ-TTg) của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới đặt nền móng với 19 tiêu chí, thì Quyết định 51 (51/2025/QĐ-TTg) của Thủ tướng Chính phủ về Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026–2030 quy định 10 nhóm tiêu chí với 47 chỉ tiêu, trong đó nhiều yêu cầu mới được bổ sung để phù hợp với thực tiễn.

Ông lấy ví dụ, nếu như năm 2010, những vấn đề như chuyển đổi số, khoa học công nghệ hay đổi mới sáng tạo chưa được đặt ra, thì đến giai đoạn 2026–2030, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp sinh thái đã được cụ thể hóa trong các tiêu chí, chỉ tiêu.

Theo ông Đình Anh, Bộ tiêu chí mới vừa kế thừa những giá trị đã được tạo dựng, đồng thời vừa cập nhật các quan điểm, định hướng phát triển mới của Trung ương, Bộ Chính trị. Yêu cầu ngày càng cao nhưng phát triển vẫn phải gắn với bảo tồn, gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống và nét riêng của nông thôn Việt Nam. Sự thay đổi còn đến từ quy mô đơn vị hành chính sau sắp xếp.