Bài cuối: Nhiên liệu sinh học Việt Nam: Từ chính sách mở đường đến sức sống thị trường

Tuyến bài: E10 - Phép thử cho tương lai nhiên liệu xanh Việt Nam
Bài 1: E10 - Từ chính sách đến niềm tin thị trường
Bài 2 - Ethanol Việt Nam: Nhà máy sáng đèn, bài toán sống còn vẫn ở phía trước
Bài 3: Sắn nhiều, nguyên liệu cho ethanol vẫn chưa chắc đủ
Bài 4: Giao thông xanh không chỉ có xe điện 

E10 đã mở một cánh cửa, nhưng chưa tạo thành con đường

Việc E10 phủ rộng trên thị trường đã tạo ra một đầu ra đủ lớn để các nhà máy ethanol sáng đèn trở lại, kéo theo kỳ vọng về vùng nguyên liệu và đầu tư mới. Nhưng một quyết định chính sách mới chỉ mở được cánh cửa. Để hình thành một con đường đủ dài, Việt Nam vẫn phải nối lại những mắt xích còn rời rạc - từ hợp đồng tiêu thụ, vùng nguyên liệu, năng lực sản xuất đến dữ liệu kỹ thuật và niềm tin người dùng.

Số liệu Bộ Công thương về sản lượng tháng đầu, thông tin Petrolimex và PVOIL về nguồn hàng, cùng ghi nhận của phóng viên tại điểm bán cho thấy E10 đã đi vào thị trường mà không gây xáo trộn diện rộng. Nhà máy Dung Quất chạy lại, người trồng sắn bắt đầu nhìn thấy thêm một khả năng đầu ra và doanh nghiệp xăng dầu đã hình thành hệ thống pha chế, tồn trữ, vận chuyển cho sản phẩm mới.

Nhưng chính các nguồn tin ấy cũng cho thấy chuỗi còn nhiều điểm yếu. Theo Bộ Công thương, nguồn E100 sản xuất trong nước mới cung cấp khoảng 20 - 25% nhu cầu phục vụ phối trộn E10; Hiệp hội Nhiên liệu Sinh học cho rằng nhiều hợp đồng mua bán vẫn được chuẩn bị quá muộn; Sở Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh cho biết vùng sắn lớn nhất nhì cả nước vẫn chỉ cung cấp một phần nhu cầu của ngành chế biến; còn các chuyên gia kỹ thuật và Cục Đăng kiểm đều đề nghị tiếp tục theo dõi tác động của E10 trên phương tiện trong thời gian dài hơn.

Ông Đào Duy Anh cho biết các tỷ lệ phối trộn cao hơn chỉ nên được xem xét sau khi đánh giá tác động, mức độ đồng thuận của người tiêu dùng, nguồn cung nhiên liệu, hạ tầng lưu trữ - pha chế - phân phối và sự thích ứng của công nghệ động cơ.

Năm điều kiện để thị trường đứng vững

Do vậy, ngay cả trong trường hợp "phép thử" E10 đã thành công, thì E20 hay các mốc cao hơn như E85 cũng không nên được xem như nấc thang tự động, mà phải là một chương trình riêng gắn với nhóm xe, kho bể, điểm bán và dịch vụ kỹ thuật phù hợp với những điều kiện cụ thể, như:

Trước hết là xây dựng cơ chế hợp đồng dài hạn có chia sẻ rủi ro về giá và sản lượng. Đề xuất này xuất phát từ thực tế Dung Quất phải chuẩn bị nguyên liệu, vốn và vận hành trước khi có sản phẩm, trong khi ông Đỗ Văn Tuấn cho biết một số đầu mối vẫn tìm nguồn quá sát thời điểm cần hàng. Hợp đồng cần đủ dài để nhà máy lập kế hoạch, nhưng cũng phải có nguyên tắc điều chỉnh giá và tiêu chí chất lượng để không biến bao tiêu thành nghĩa vụ mua bằng mọi giá.

Thứ hai là đầu tư vào năng suất, giống và tổ chức vùng trồng thay vì mở rộng diện tích nóng. Ông Nguyễn Đình Xuân cho biết Tây Ninh chủ trương giữ ổn định diện tích sắn, nâng năng suất, cơ giới hóa và hàm lượng tinh bột. Ông Nguyễn Quốc Mạnh cũng nhấn mạnh thu nhập của người trồng, giống kháng bệnh, hạ tầng thu gom và hợp đồng rõ ràng mới là nền của vùng nguyên liệu bền vững.

Thứ ba là xây dựng hệ thống dữ liệu minh bạch. Từ các phản ánh người dùng, PGS.TS Đàm Hoàng Phúc đề nghị phân biệt chất lượng nhiên liệu với tình trạng kỹ thuật của từng xe; Cục Đăng kiểm cho rằng cần theo dõi đủ lâu trước khi kết luận. Vì vậy, dữ liệu về tiêu hao, sự cố, mẫu nhiên liệu, khả năng tương thích và phát thải vòng đời cần được thu thập theo phương pháp thống nhất và công bố để người dân, doanh nghiệp cùng kiểm tra.

Thứ tư là thí điểm tỷ lệ phối trộn cao hơn trong phạm vi nhỏ trước khi nhân rộng. Một chương trình thí điểm cần xác định rõ địa bàn, nhóm phương tiện, thời gian, chỉ tiêu chất lượng, tiêu chí dừng hoặc mở rộng, thay vì chỉ ấn định một ngày bắt đầu.

Thứ năm là tăng cường phối hợp liên ngành. Chuỗi E10 liên quan đến quản lý thị trường và năng lượng của Bộ Công thương; tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng và công nghệ của Bộ Khoa học và Công nghệ; vùng nguyên liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường; phương tiện, đăng kiểm và vận tải của Bộ Xây dựng. Do trách nhiệm được phân bổ ở nhiều cơ quan, cần thiết lập một cơ chế điều phối thống nhất, có đầu mối tổng hợp dữ liệu và phân định rõ trách nhiệm của từng bên trong mỗi khâu.

Khi các mắt xích ấy đủ vững, E20 hay E85 mới không còn là một mục tiêu trên giấy, mà trở thành bước đi có cơ sở của thị trường. Và đó cũng là bài kiểm tra khả năng Việt Nam xây dựng một ngành năng lượng xanh thực sự - từ cánh đồng đến bình xăng - bằng niềm tin, dữ liệu và trách nhiệm rõ ràng.