Bộ trưởng Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng lý giải nguyên nhân chậm giải ngân vốn đầu tư công

Ngày 12/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội tiến hành chất vấn và trả lời chất vấn về các nhóm vấn đề thuộc lĩnh vực tài chính, khoa học và công nghệ.

Trong phần chất vấn về các nhóm vấn đề thuộc lĩnh vực tài chính, nhiều đại biểu quan tâm và đặt câu hỏi về tình trạng chậm giải ngân vốn đầu tư công.

Đại biểu Tạ Văn Hạ (Đoàn Đà Nẵng) cho rằng, bên cạnh những nguyên nhân đã được nhận diện, cần chú ý đến tình trạng nhà thầu trúng thầu nhưng không trực tiếp thi công mà phân chia công việc qua nhiều cấp trung gian.

Chẳng hạn, một tập đoàn hoặc tổng công ty mẹ trúng thầu có thể giao lại cho công ty con, công ty con giao cho xí nghiệp, xí nghiệp tiếp tục giao cho các tổ, đội thi công, thậm chí chuyển đến nhà thầu cuối cùng trực tiếp thực hiện công trình.

Qua mỗi tầng nấc trung gian, một phần kinh phí được trích lại cho công tác quản lý và lợi nhuận. Vì vậy, đơn vị trực tiếp thi công phải gánh các khoản chi phí phát sinh, chịu tác động từ biến động giá cả. Tình trạng này có thể dẫn đến đội vốn, vốn bị chiếm dụng, chậm thanh toán và phát sinh nợ đọng trong xây dựng...

Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, giải ngân vốn đầu tư công năm nay có nhiều tiến bộ so với năm trước. Đến hết tháng 10/2026, cả nước giải ngân được khoảng 74% kế hoạch vốn.

Thủ tướng Chính phủ đã quyết liệt chỉ đạo, tại các cuộc họp giao ban định kỳ đều yêu cầu đẩy mạnh giải ngân, phấn đấu hoàn thành 100% kế hoạch vốn đầu tư công trong năm. 

Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, bên cạnh những nguyên nhân khách quan như năm đầu triển khai kế hoạch, tổng lượng vốn tăng 22% so với năm trước, vẫn còn những nguyên nhân chủ quan, trong đó có tình trạng "bán thầu" như đại biểu Tạ Văn Hạ đề cập.

Đối với vấn đề này, trách nhiệm trước hết thuộc về chủ đầu tư trong việc theo dõi, giám sát nhà thầu thực hiện đúng hợp đồng đã ký kết. Các bộ, ngành, địa phương và cơ quan chức năng cũng cần vào cuộc kiểm tra, giám sát chặt chẽ quá trình thực hiện.

Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn đồng thời chỉ ra những nguyên nhân kéo dài qua nhiều năm khiến giải ngân đầu tư công gặp khó khăn, trong đó có chậm giải phóng mặt bằng. Chưa kể, giá nhân công và giá nguyên vật liệu tăng cao cũng tác động đến tiến độ triển khai các dự án.

Về giải pháp, Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 1129 về chấm điểm giải ngân vốn đầu tư công, qua đó tăng cường trách nhiệm trong tổ chức thực hiện.

Liên quan đến tiến độ bố trí và giải ngân vốn ngân sách Trung ương cho các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (Đoàn TP Hà Nội) đề nghị Bộ trưởng cho biết tình hình triển khai trong bối cảnh năm 2026 chỉ còn 2 tháng là kết thúc.

Trả lời đại biểu, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, năm 2026 là năm đầu tiên triển khai chương trình mục tiêu quốc gia hợp nhất. Trong dự toán ngân sách, Trung ương đã bố trí 35.000 tỷ đồng cho chương trình, gồm khoảng 10.000 tỷ đồng vốn chi thường xuyên và 25.000 tỷ đồng vốn chi đầu tư.

Tuy nhiên, đến ngày 31/10, tỷ lệ giải ngân mới đạt 7,9%. Bộ trưởng thống nhất với đánh giá của đại biểu rằng đây là mức giải ngân rất thấp.

Lý giải nguyên nhân, Bộ trưởng cho biết, phải đến tháng 9/2026, Quốc hội mới thông qua Nghị quyết 46 về phê chuẩn chương trình mục tiêu quốc gia hợp nhất. Ngay sau đó, Chính phủ ban hành Nghị định 387 và tổ chức tập huấn để triển khai thực hiện.

Với tiến độ hiện nay, khả năng giải ngân vốn chương trình mục tiêu quốc gia trong năm 2026 sẽ không đạt yêu cầu. Tuy nhiên, chương trình được đánh giá trong cả giai đoạn 5 năm và được phép chuyển nguồn vốn. Nếu chuẩn bị kỹ lưỡng, quyết liệt ngay từ năm đầu, tiến độ giải ngân trong năm 2027 sẽ được cải thiện.

Trả lời bổ sung về tình trạng chậm giải ngân vốn đầu tư công, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, đến hết tháng 10, tỷ lệ giải ngân tương đối tốt so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, tại một số địa phương, tiến độ vẫn còn chậm.

Theo Bộ trưởng, nguyên nhân khách quan chủ yếu là vướng mắc trong giải phóng mặt bằng, biến động giá, thiếu nguồn vật liệu, thiếu nhân lực; việc công bố chỉ số giá của các địa phương chưa kịp thời và ảnh hưởng của điều kiện thời tiết. 

Về nguyên nhân chủ quan, trách nhiệm của một số chủ dự án trong công tác quản trị, tổ chức thực hiện và năng lực điều hành còn hạn chế.

Đề cập đến vấn đề lựa chọn nhà thầu phụ và tình trạng "bán thầu" như đại biểu Tạ Văn Hạ nêu, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, thực tế tại một số địa phương đã phát sinh những bất cập trong hoạt động đấu thầu.

Một vấn đề khác là có những nhà thầu thông qua liên doanh đã trúng nhiều dự án, nhưng năng lực thực tế của một số nhà thầu không bảo đảm, dù năng lực của cả liên doanh đáp ứng yêu cầu. Từ đó phát sinh tình trạng "bán thầu", tức là giao lại công việc cho các nhà thầu nhỏ hơn.

Mặc dù Luật Đấu thầu quy định quy trình đánh giá chặt chẽ về năng lực tài chính, máy móc, thiết bị thi công và nhân lực, nhưng hiện tượng giao thầu lại vẫn xảy ra. Đây là trách nhiệm của đơn vị thi công và phải được xử lý theo quy định pháp luật.

Bên cạnh đó, chủ đầu tư cũng phải chịu trách nhiệm trong việc kiểm soát, quản lý tiến độ, chất lượng dự án và đặc biệt là kiểm tra các đơn vị thi công.

Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết thêm, nội dung này đã được đề cập trong quá trình sửa đổi Luật Đấu thầu do Bộ Tài chính chủ trì. Bộ Xây dựng sẽ tham gia xây dựng nghị định hướng dẫn, nhằm bảo đảm quy định chặt chẽ, khách quan hơn trong quá trình đấu thầu và hạn chế tình trạng bán thầu.