Bóc từng lớp đất tìm đồng đội nơi đại ngàn biên cương

Ăn núi, ngủ rừng tìm đồng đội

Giữa những cơn mưa thất thường của vùng biên, khu vực Pháo đài K30 (phường Lào Cai), tỉnh Lào Cai những ngày này luôn vang tiếng cuốc, xẻng. Gần 20 cán bộ, chiến sĩ Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đang khẩn trương mở từng lớp đất đá, cẩn trọng rà soát từng dấu vết nhỏ nhất với niềm tin dưới lòng đất vẫn còn những đồng đội chưa được trở về.

Pháo đài K30 từng là một trong những điểm giao tranh ác liệt trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979. Gần nửa thế kỷ trôi qua, cây rừng đã phủ kín chiến hào, đất đá nhiều lần đổi thay sau những mùa mưa lũ, khiến việc xác định vị trí các phần mộ gần như phải bắt đầu từ con số không.

Hy vọng được nhen lên từ ký ức của những người lính già. Ông Lê Văn Hà, cựu chiến binh từng công tác tại Đồn 206, vẫn nhớ như in lần đơn vị khơi thông hệ thống giao thông hào vào năm 1984. Khi ấy, trong lúc đào sửa công sự, đơn vị bất ngờ phát hiện bảy bộ hài cốt liệt sĩ.

"Nhiều năm qua, mỗi lần gặp lại đồng đội cũ, chúng tôi đều nhắc về câu chuyện ấy. Tôi luôn day dứt vì nghĩ rằng vẫn còn các anh nằm lại nơi này. Khi biết tỉnh tổ chức quy tập, tôi cố gắng nhớ từng vị trí, từng dấu mốc để cung cấp cho đội tìm kiếm", ông Hà xúc động chia sẻ.

Từ nguồn thông tin của các cựu chiến binh, kết hợp với hồ sơ lưu trữ và khảo sát thực địa, lực lượng quy tập đã khoanh vùng khu vực nghi có mộ tập thể.

Sau hai ngày khai quật, những dấu hiệu đầu tiên xuất hiện. Ở độ sâu từ 1 - 1,5m, trên diện tích khoảng 3m², các chiến sĩ phát hiện nhiều phần xương cốt cùng di vật như áo quân phục, túi thuốc cá nhân, cúc áo, vật dụng sinh hoạt của bộ đội.

Thượng tá Phạm Khắc Trường, Chính trị viên Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ cho biết, các dấu tích bước đầu cho thấy nhiều khả năng đây là một ngôi mộ tập thể.

"Thời tiết mưa nắng thất thường, địa hình dốc, đất đá rất cứng nhưng anh em đều xác định đây là nhiệm vụ thiêng liêng. Chúng tôi sẽ mở rộng toàn bộ khu vực khoảng 200m² để không bỏ sót bất cứ phần mộ nào", thượng tá Trường nói.

Từ tháng 4/2026 đến nay, thượng tá Phạm Khắc Trường gần như chưa có dịp trở về thăm gia đình. Cùng 54 cán bộ, chiến sĩ, anh chia thành ba tổ công tác bám địa bàn Bát Xát, A Mú Sung và Y Tý - những nơi từng diễn ra các trận đánh ác liệt năm 1979.

Có những ngày, cả tổ phải đi bộ hàng chục cây số xuyên rừng, dựng lán giữa núi, nhiều tuần liền không có sóng điện thoại. Sau mỗi trận mưa lớn, mọi dấu tích lại bị đất đá vùi lấp, công việc gần như phải bắt đầu lại từ đầu.

"Chúng tôi luôn xác định đây là mệnh lệnh từ trái tim. Dù khó khăn đến đâu cũng phải cố gắng tìm được các bác để đưa các bác trở về với gia đình và đồng đội", thượng tá Trường chia sẻ.

Không chỉ dựa vào máy móc, bản đồ quân sự, những người lính quy tập còn phải kiên trì đi từng bản làng, gặp từng nhân chứng, tìm kiếm từng thông tin nhỏ trên mạng xã hội, Internet hoặc qua lời kể của người cao tuổi. Chính từ thông tin của bệnh binh Hoàng Xuân Dục ở xã Bát Xát, đội đã xác định được vị trí Điểm cao 350B và tìm thấy 9 hài cốt liệt sĩ.

Thiếu úy Lê Sỹ Giáp, nhân viên quy tập hài cốt liệt sĩ lau giọt mồ hôi trên trán bộc bạch: "Nhiều tháng nay, rừng gần như trở thành ngôi nhà thứ hai của chúng tôi. Có những ngày trời mưa xối xả, quần áo ướt sũng từ sáng đến tối, đất bám kín người, nhưng anh em vẫn cặm cụi đào từng nhát cuốc. 

Có hôm đào cả ngày chỉ tìm được vài mảnh xương nhỏ hay một chiếc cúc áo đã gỉ sét, ai cũng lặng đi. Mỗi khi nghĩ dưới lớp đất lạnh kia là những người lính đã nằm lại gần nửa thế kỷ, chúng tôi không ai nỡ dừng tay. 

Gian khổ thì nhiều lắm, thiếu nước, thiếu chỗ ngủ, vắt, muỗi, rắn rết luôn rình rập, nhưng không ai than vãn. Chúng tôi chỉ mong sớm tìm được các bác, để những người đã hy sinh vì Tổ quốc được trở về với quê hương và gia đình sau bao năm mòn mỏi chờ đợi".

Hạ sĩ Bàn Văn Thắng, nhân viên nấu ăn chia sẻ: "Tôi làm nhiệm vụ nấu ăn cho anh em trong đội nên hiểu rất rõ những vất vả của cuộc sống giữa rừng. Bếp dựng tạm dưới tấm bạt, gặp mưa củi ướt không bén lửa, khói cay xè mắt, có bữa cơm nấu xong đã nguội vì phải chờ anh em từ hiện trường trở về. 

Nhìn các đồng chí lấm lem bùn đất, người mệt rã rời sau cả ngày đào bới, tôi chỉ cố gắng nấu được bữa cơm nóng để mọi người có thêm sức. Có đêm mưa rừng ào ào, nằm trong lán nghe gió hú, nhớ nhà đến quặn lòng. 

Nhưng nghĩ đến những liệt sĩ vẫn còn nằm lại giữa đại ngàn, chưa một lần được trở về với người thân, tôi lại tự nhủ những gian khổ của mình chẳng đáng là bao. Chỉ mong mỗi chuyến đi sẽ đưa thêm được một đồng đội trở về đất mẹ".

Nhớ ngày giỗ trận 12/7

Mỗi độ tháng Bảy, khi những cơn mưa mùa hạ phủ trắng các dãy núi phía Bắc, những người lính từng chiến đấu tại mặt trận Vị Xuyên lại hướng lòng mình về ngày giỗ trận 12/7. Với họ, đây không chỉ là một ngày tưởng niệm, mà là cuộc hẹn thiêng liêng với những đồng đội mãi mãi nằm lại nơi chiến trường.

Tại buổi gặp mặt của Chi hội Cựu chiến binh Sư đoàn 356 Yên Bái 1, cựu chiến binh Vũ Tuấn Khanh, Nguyễn Ngọc Tân và Nguyễn Văn Yên cùng nhiều đồng đội cũ ngồi quây quần bên nhau, ôn lại những năm tháng chiến đấu bảo vệ từng tấc đất biên cương tại mặt trận Vị Xuyên. Mái tóc đã bạc, bước chân đã chậm, nhưng ký ức về những trận đánh ác liệt ở Vị Xuyên vẫn còn nguyên vẹn trong tâm trí họ.

Ông Vũ Tuấn Khanh xúc động chia sẻ, mỗi lần đến ngày 12/7, hình ảnh những người đồng đội từng sát cánh chiến đấu rồi ngã xuống lại hiện lên như mới hôm qua. 

"Chúng tôi còn sống là còn phải trở về thắp cho các anh một nén hương. Đồng đội không chỉ là những người từng cùng chiến hào, mà là người thân, là máu thịt. Không ai được phép quên họ", ông Khanh bùi ngùi nói.

Ngồi bên cạnh, cựu chiến binh Nguyễn Ngọc Tân và Nguyễn Văn Yên lặng lẽ gật đầu. Với họ, chuyến trở về Vị Xuyên mỗi dịp giỗ trận không đơn thuần là một cuộc hành hương, mà còn là lời hứa được gìn giữ suốt hơn bốn thập kỷ qua: Còn người là còn trở lại, còn kể cho thế hệ sau về sự hy sinh của những người lính Sư đoàn 356 đã viết nên bản hùng ca bất tử nơi biên cương Tổ quốc.

Bởi vậy, giữa những người lính già trở về chiến trường xưa và những cán bộ, chiến sĩ Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ hôm nay có một điểm chung: Tất cả đều đang tiếp nối một hành trình nghĩa tình, để không một người lính nào bị lãng quên, để mỗi mùa giỗ trận 12/7 lại có thêm những đồng đội được trở về trong vòng tay của Tổ quốc và gia đình.

Lời tâm sự ấy cũng chính là động lực để những người lính quy tập hôm nay tiếp tục bền bỉ với hành trình của mình. Theo kế hoạch, trong năm 2026, Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Lào Cai sẽ triển khai tìm kiếm trên hơn 2.050ha đã được rà phá bom mìn. 

Năm 2027, lực lượng tiếp tục mở rộng trên khoảng 2.700ha còn lại những địa bàn từng là chiến trường khốc liệt của cuộc chiến bảo vệ biên giới.

Song song với đó, tỉnh Lào Cai đang triển khai lấy mẫu ADN đối với 1.262 phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính tại 15 nghĩa trang. Đến cuối tháng 6, hơn 1.000 mẫu hài cốt đã được lấy để phục vụ công tác giám định, mở thêm cơ hội đưa tên tuổi trở lại với những phần mộ vô danh.

Mỗi  hài cốt được tìm thấy không chỉ khép lại hành trình chờ đợi của một gia đình, mà còn góp thêm một mảnh ghép cho lịch sử. Trên những sườn núi biên cương, tiếng cuốc tìm đồng đội vẫn vang lên mỗi ngày. Dưới lớp đất đá tưởng chừng đã ngủ yên gần nửa thế kỷ, những người lính năm xưa đang dần được đồng đội thế hệ sau đưa trở về.

Đó là cuộc hành quân không có tiếng súng, nhưng thấm đẫm nghĩa tình. Một hành trình được viết bằng mồ hôi, nước mắt và lòng biết ơn, để mỗi dịp 12/7 - ngày giỗ trận, những nén hương trên các nghĩa trang liệt sĩ không chỉ là sự tưởng niệm, mà còn là lời hứa của thế hệ hôm nay: không để bất cứ người lính nào bị lãng quên giữa núi rừng biên cương.