Buôn làng “xóa mù” kỹ năng số

Lời tòa soạn: Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược, tạo động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Để mục tiêu ấy đi vào cuộc sống, chuyển đổi số phải bắt đầu từ cơ sở, giúp người dân biết sử dụng công nghệ an toàn, hiệu quả. Từ những buổi "cầm tay chỉ việc" tại từng hộ dân đến Nhà văn hóa số, Robot lễ tân AI, loạt bài "Xóa mù" kỹ năng số từ buôn làng của Báo Xây dựng ghi nhận nỗ lực đưa công nghệ về tận thôn, buôn ở Đắk Lắk, đồng thời chỉ ra những điểm nghẽn cần tháo gỡ để người dân từng bước làm chủ công nghệ.

Kỳ 1: Đưa "lớp học số" về tận buôn làng

Không bảng đen, phấn trắng, những "lớp học số" đang về tận buôn làng Đắk Lắk, giúp đồng bào dân tộc thiểu số làm quen với dịch vụ công và các tiện ích số thiết yếu.

Đến từng hộ dân "cầm tay chỉ việc" 

Đều đặn hai ngày mỗi tuần, từ sáng sớm, ông Y Jon Buôn Krông, Trưởng buôn Alê B, phường Ea Kao, cùng các thành viên Tổ công nghệ số cộng đồng có mặt tại nhà sinh hoạt cộng đồng. Sau khi trao đổi công việc, họ chia nhóm đi từng ngõ, đến từng nhà. Điện thoại, máy tính và kết nối internet cá nhân được mang theo để hỗ trợ bà con.

Trên điện thoại thông minh, người dân được hướng dẫn kích hoạt VNeID mức độ 2, sử dụng ứng dụng Đắk Lắk Số, nộp hồ sơ qua Cổng Dịch vụ công và thanh toán không dùng tiền mặt. Với người trẻ, đó là những thao tác quen thuộc; nhưng với người lớn tuổi, mỗi bước chỉ dẫn cần chậm, kỹ và làm lại nhiều lần để người dân nhớ và tự thực hiện.

Ông Y Jon Buôn Krông cho biết, Tổ công nghệ số cộng đồng buôn Alê B có 5 thành viên chính, do trưởng buôn làm tổ trưởng. Các thành viên đã được tập huấn, chủ động dùng thiết bị cá nhân để hướng dẫn người dân.

Bà H'Mil Knul, 50 tuổi, ở buôn Alê B kể, trước đây, bà không biết đến ứng dụng số. Mỗi lần cần làm thủ tục, bà thường nhờ người thân. Từ khi được thành viên trong tổ đến nhà hướng dẫn, bà dần biết tra cứu thông tin và mở ứng dụng khi cần.

"Các thành viên trong tổ rất nhiệt tình, hướng dẫn chậm rãi, từng bước một. Chỗ nào chưa hiểu, tôi hỏi lại, được chỉ dẫn tận tình. Nhờ vậy, tôi không ngại sử dụng điện thoại và các ứng dụng số như trước", bà H'Mil Knul nói.

Việc hướng dẫn tại nhà không phải lúc nào cũng thuận lợi. Nhiều người cao tuổi còn lúng túng; điện thoại cũ không cập nhật được ứng dụng; có người quên mật khẩu hoặc dùng SIM chưa chính chủ. Mạng internet tại nhà sinh hoạt cộng đồng có lúc yếu, nhất là khi đông người cùng truy cập.

Chị Nguyễn Thị Kim Thoa, Phó trưởng buôn, thành viên Tổ công nghệ số cộng đồng cho biết, tổ chia thành nhóm nhỏ và bố trí người biết tiếng địa phương đi cùng hướng dẫn. Khi thiết bị của người dân không đáp ứng, các thành viên hỗ trợ bằng máy tính hoặc điện thoại cá nhân.

Nỗi lo bị lừa đảo trên mạng cũng khiến một số hộ dè dặt. Có gia đình đề nghị trưởng buôn xác nhận, thậm chí gọi điện cho chính quyền để kiểm tra người hỗ trợ trước khi hợp tác.

"Có những hộ, chúng tôi phải đến tận nhà giải thích hai, ba lần, bà con mới tin tưởng và bắt đầu tương tác. Dù tốn thời gian, nhưng điều này cho thấy ý thức bảo mật thông tin của người dân được nâng lên", chị Thoa chia sẻ.

Từ thực tế đó, tổ chọn cách làm "mưa dầm thấm lâu": hướng dẫn thanh thiếu niên trước để các em tiếp tục chỉ lại cho ông bà, cha mẹ.

Người trẻ làm "cánh tay nối dài"

Tại nhà văn hóa cộng đồng buôn Tuôr, xã Hòa Phú, các bạn trẻ ngồi bên người dân, chỉ từng thao tác trên điện thoại. Buôn có khoảng 130 hộ đồng bào dân tộc thiểu số. Tổ công nghệ số cộng đồng gồm 6 thành viên, nòng cốt là đoàn viên, thanh niên cùng đại diện các hội, đoàn thể.

Ông Võ Đức Minh, Trưởng buôn Tuôr, Tổ trưởng Tổ công nghệ số cộng đồng cho biết, tổ lập nhóm Zalo theo từng cụm dân cư. Mỗi tuần, thành viên bố trí một buổi tại nhà cộng đồng hoặc đến tận nhà hỗ trợ người dân.

Em H'Đê Bô Ra Byă, sinh viên năm thứ ba Khoa Kinh tế, Trường Đại học Tây Nguyên, tranh thủ thời gian rảnh tham gia tổ. Em cùng các bạn hướng dẫn bà con cài đặt, sử dụng dịch vụ công trực tuyến, VNeID và những kỹ năng số cơ bản.

"Mỗi tuần, em đều tranh thủ thời gian, có mặt tại nhà cộng đồng để hỗ trợ bà con. Có người cao tuổi phải hướng dẫn ba lần, ông bà mới bắt đầu tự thao tác.", H'Đê Bô Ra Byă chia sẻ.

Được hướng dẫn trực tiếp, chị H'Mak Êban, người dân buôn Tuôr, dần quen với các thao tác. "Trước đây, tôi không biết dùng ứng dụng dịch vụ công hay VNeID. Được các bạn trẻ hướng dẫn tận tay nên giờ tôi thao tác quen rồi. Tôi còn hướng dẫn lại cho bố mẹ, anh chị em và bạn bè", chị H'Mak nói.

Ông Đỗ Xuân Hiếu, Phó chủ tịch UBND xã Hòa Phú cho biết, xã đã tập huấn cho cán bộ thôn, buôn và thành viên Tổ công nghệ số cộng đồng về ứng dụng Đắk Lắk Số, chữ ký số cá nhân trên VNeID, nộp hồ sơ trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và một số công cụ trí tuệ nhân tạo.

"Muốn chuyển đổi số thành công phải bắt đầu từ cơ sở và từng người dân. 18 Tổ công nghệ số cộng đồng tại 18 thôn, buôn là lực lượng gần dân, sát dân nhất. Việc tập huấn tập trung 'cầm tay chỉ việc', giúp các thành viên biết làm, làm thành thạo và hướng dẫn lại cho bà con", ông Hiếu nói.

Tại xã M'Drắk, 16 Tổ công nghệ số cộng đồng được kiện toàn tương ứng với 16 thôn, buôn. Ông Nguyễn Đình Thiện, Trưởng phòng Văn hóa xã M'Drắk cho biết, mỗi thành viên phụ trách một nhóm hộ, trực tiếp tháo gỡ vướng mắc khi cài ứng dụng hoặc thực hiện dịch vụ công trực tuyến.

Ngoài Ban tự quản và đoàn thanh niên, xã huy động giáo viên am hiểu công nghệ xuống từng hộ; đồng thời bố trí bộ phận hỗ trợ tại Trung tâm Hành chính công. Điện thoại cũ, bộ nhớ thấp và kết nối mạng chập chờn là những khó khăn thường gặp. Người dân có thể quên mật khẩu VNeID hoặc xóa ứng dụng sau khi được cài đặt. Vì lo lừa đảo, một số hộ chỉ hợp tác khi có trưởng buôn hoặc người có uy tín đi cùng.

Từ những thao tác nhỏ trên điện thoại, người dân dần bớt ngại công nghệ và từng bước tự giải quyết công việc của mình. 

Theo ông Đặng Gia Duẩn, Bí thư Đảng ủy phường Ea Kao, phong trào "Bình dân học vụ số" không chỉ dừng ở việc chỉ cách dùng công nghệ. Mục tiêu là phổ cập kỹ năng để người dân biết sử dụng và hưởng lợi từ các tiện ích số trong đời sống.

Phường Ea Kao đang củng cố 18 Tổ công nghệ số cộng đồng tại 18 buôn, tổ dân phố, với 90 thành viên. Lực lượng này hướng dẫn người dân sử dụng VNeID, dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và những kỹ năng số thiết yếu. Ở khu vực đông đồng bào dân tộc thiểu số, địa phương ưu tiên người có uy tín, am hiểu ngôn ngữ và phong tục tại chỗ; đồng thời đến tận nhà hỗ trợ người cao tuổi, người còn hạn chế về công nghệ.

Một cách làm được phường duy trì là "Tuần lễ vàng đi làm thủ tục hành chính". Mỗi tuần, phường chọn một buôn hoặc tổ dân phố; vào thứ Bảy, Chủ nhật, cán bộ đến nhà văn hóa, nhà sinh hoạt cộng đồng để hỗ trợ. Qua từng hồ sơ, người dân được hướng dẫn sử dụng tài khoản định danh điện tử, nộp hồ sơ, tra cứu tiến độ và thanh toán trực tuyến. 

Phường đang triển khai các mô hình "Công dân số tiêu biểu", "Buôn/tổ dân phố số tiêu biểu", tạo hạt nhân lan tỏa từ những cá nhân và khu dân cư làm tốt. 

Theo ông Duẩn, phổ cập kỹ năng số dần gắn với sản xuất, kinh doanh, quảng bá nông sản, sản phẩm OCOP, thương mại điện tử, du lịch cộng đồng và tiếp cận dịch vụ thiết yếu. Hiệu quả không chỉ nằm ở số mô hình, mà ở việc người dân tự sử dụng công nghệ, ứng dụng công nghệ làm các thủ tục hành chính và phát triển kinh tế số.

Kỳ 2: Đưa hạ tầng, công nghệ về tận thôn, buôn