Nhận bản tin miễn phí
Báo Xây dựng - Tin tức trong ngày, tin mới nhất, tin nhanh 24h Lao động - Công đoàn

Chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và bài toán sinh kế của người lao động

Chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và bài toán sinh kế của người lao động

-

Không chỉ là lực lượng trực tiếp chịu tác động, người lao động còn giữ vai trò quan trọng trong hành trình xanh hóa sản xuất, tiết kiệm tài nguyên và thúc đẩy chuyển đổi số. Vì vậy, họ cần được đặt ở vị trí trung tâm của mọi chiến lược chuyển đổi.

Rác thải điện tử gia tăng, áp lực quản lý ngày càng lớn

Chiều 18/11, Báo Lao Động tổ chức Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường năm 2026 với chủ đề “Xanh hóa chuyển đổi số – Số hóa chuyển đổi xanh: Người lao động trong cuộc chuyển đổi kép”.

Xanh hóa chuyển đổi số, số hóa chuyển đổi xanh: Người lao động với chuyển đổi kép - Ảnh 1.

Diễn đàn thu hút sự tham gia của các nhà quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp và người lao động, cùng trao đổi giải pháp thúc đẩy chuyển đổi xanh gắn với bảo đảm quyền lợi người lao động. Ảnh Tô Thế.

Diễn đàn có sự tham dự của đại diện Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các nhà khoa học, cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức công đoàn và người lao động. Các ý kiến tập trung nhận diện những thách thức môi trường phát sinh trong quá trình chuyển đổi số, đặc biệt là vấn đề rác thải điện tử, đồng thời đề xuất giải pháp thu gom, tái chế an toàn và thúc đẩy sản xuất xanh.

Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh có mối quan hệ gắn kết, bổ trợ lẫn nhau. Công nghệ giúp tối ưu hóa việc sử dụng nguyên liệu, năng lượng, nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm tác động đến môi trường. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa và xu hướng thay thế thiết bị cũng kéo theo lượng rác thải điện tử ngày càng lớn.

Nếu không được thu gom, xử lý đúng cách, rác thải điện tử không chỉ gây lãng phí tài nguyên mà còn tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Trong đó, người lao động vừa là lực lượng trực tiếp sử dụng thiết bị, vừa tham gia thu gom, xử lý chất thải và thực hiện các giải pháp tiết kiệm tài nguyên tại doanh nghiệp.

Theo ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), áp lực quản lý rác thải điện tử tại Việt Nam đang gia tăng nhanh chóng.

Báo cáo The Global E-waste Monitor 2024 cho thấy, năm 2022, thế giới phát sinh 62 triệu tấn rác thải điện tử, nhưng chỉ 22,3% được tái chế chính thức. Tại Việt Nam, khối lượng rác thải điện tử cùng năm ước tính khoảng 516.000 tấn, tương đương 5,3 kg/người, tăng hơn 4 lần so với năm 2014.

Trong đó, thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209.000 tấn, thiết bị trao đổi nhiệt 105.000 tấn và thiết bị cỡ lớn 85.000 tấn.

Đáng chú ý, rác thải điện tử chứa nhiều kim loại có giá trị như vàng, đồng, nhôm, nhưng đồng thời cũng có các chất độc hại như chì, thủy ngân, cadimi. Việc thu hồi tài nguyên từ dòng thải này vì thế đòi hỏi quy trình xử lý an toàn, phù hợp.

Tuy nhiên, công tác quản lý tại Việt Nam vẫn gặp nhiều khó khăn. Hạ tầng và mạng lưới thu gom chính thức chưa đồng bộ, việc phân loại tại nguồn còn hạn chế. Phần lớn rác thải vẫn đi qua các kênh phi chính thức, được tháo dỡ thủ công bằng công nghệ lạc hậu. Công tác thống kê về khối lượng thu gom, tái chế cũng chưa có đầy đủ số liệu định lượng chính thức.

Đặc biệt, người lao động tại các cơ sở tái chế thủ công có nguy cơ tiếp xúc trực tiếp với hóa chất độc hại khi thiếu trang thiết bị bảo hộ. Trong khi đó, dữ liệu về vòng đời sản phẩm, từ khi đưa ra thị trường đến khâu thu gom, xử lý, chưa được kết nối đồng bộ, gây khó khăn cho việc truy xuất nguồn gốc và giám sát trách nhiệm của nhà sản xuất.

Chuyển đổi kép làm thay đổi việc làm và yêu cầu kỹ năng

Không chỉ đặt ra thách thức về môi trường, chuyển đổi kép còn tác động trực tiếp đến cơ cấu việc làm, yêu cầu kỹ năng và điều kiện lao động.

Theo bà Hồ Thị Kim Ngân, Phó Ban Quan hệ Lao động, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, nếu công nghệ là công cụ, chính sách là định hướng và doanh nghiệp là nơi tổ chức thực hiện thì người lao động chính là lực lượng biến mục tiêu chuyển đổi thành hiện thực. Họ vừa là chủ thể thực hiện, vừa là đối tượng chịu tác động trực tiếp của quá trình này.

Trước hết, cơ cấu việc làm sẽ có những thay đổi đáng kể. Sự phát triển của năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn và sản xuất thông minh tạo ra những vị trí việc làm mới, đòi hỏi công nhân thích ứng với dây chuyền tự động hóa, thiết bị công nghệ và hệ thống cảm biến giám sát môi trường. Ngược lại, những ngành thâm dụng năng lượng và công việc giản đơn có thể bị thu hẹp.

Theo nghiên cứu tháng 4/2026 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), khoảng 11,5 triệu lao động Việt Nam, tương đương 1/5 lực lượng lao động, đang làm những nghề chịu tác động của AI tạo sinh. Tuy nhiên, tác động chủ yếu được dự báo là sự thay đổi nhiệm vụ trong công việc, thay vì mất việc làm hàng loạt. Điều này đặt ra yêu cầu hỗ trợ người lao động thích nghi với quy trình sản xuất mới.

Cùng với đó, yêu cầu về kỹ năng cũng thay đổi. Bên cạnh kinh nghiệm chuyên môn, người lao động cần có kỹ năng số như sử dụng thiết bị, đọc hiểu dữ liệu và kỹ năng xanh như tiết kiệm nguyên liệu, phân loại chất thải, giảm phát thải ngay tại vị trí làm việc.

Đây là thách thức không nhỏ đối với lao động lớn tuổi, người có trình độ thấp, lao động phi chính thức và người làm việc tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nếu không có chính sách hỗ trợ phù hợp, khoảng cách về kỹ năng có thể kéo theo bất bình đẳng về thu nhập và an sinh.

Một vấn đề khác là những yêu cầu mới về an toàn và quyền lợi. Công nghệ hiện đại có thể giảm bớt công việc nặng nhọc, nhưng cũng phát sinh rủi ro từ hệ thống lưu trữ năng lượng, hóa chất trong tái chế, tương tác giữa con người và robot, cũng như áp lực tâm lý do giám sát bằng thuật toán.

Do đó, chuyển đổi không thể được coi là bền vững nếu môi trường được cải thiện nhưng sinh kế, điều kiện làm việc và quyền lợi của người lao động không được bảo đảm.

Bảo đảm chuyển đổi công bằng, phát huy vai trò người lao động

Tại diễn đàn, các ý kiến cho rằng chuyển đổi công bằng không chỉ dừng lại ở việc giảm thiểu những tác động tiêu cực mà còn phải tạo ra việc làm thỏa đáng, bảo đảm đối thoại xã hội và để người lao động được tham gia, thụ hưởng thành quả chuyển đổi.

Trước hết, cần chủ động chuẩn bị năng lực thích ứng cho người lao động, thay vì đợi đến khi mất việc mới tổ chức đào tạo lại. Việc dự báo sớm xu hướng thay đổi nghề nghiệp, cung cấp thông tin, tư vấn và đào tạo kỹ năng cần được thực hiện ngay trong quá trình người lao động làm việc.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần phát huy vai trò chủ thể sáng tạo của công nhân. Là những người trực tiếp vận hành máy móc, dây chuyền sản xuất, công nhân hiểu rõ những khâu có thể gây lãng phí điện năng, nguyên liệu hoặc tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn. Vì vậy, cần khuyến khích sáng kiến cải tiến từ cơ sở, coi người lao động là đối tác trong quá trình đổi mới, thay vì chỉ là đối tượng tiếp nhận công nghệ.

Đặc biệt, quyền được thông tin và tham vấn của người lao động cần được bảo đảm khi doanh nghiệp tái cơ cấu hoặc đổi mới công nghệ. Thành quả tăng năng suất cần được chia sẻ công bằng thông qua tiền lương, phúc lợi và môi trường làm việc an toàn. Đồng thời, những nhóm lao động chịu tác động cần được hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và bảo đảm an sinh kịp thời.

Đối với quản lý rác thải điện tử, yêu cầu đặt ra là chuyển từ tư duy xử lý chất thải ở khâu cuối cùng sang quản lý toàn bộ vòng đời sản phẩm; từ thu gom, xử lý đơn lẻ sang thu hồi, tái sử dụng và tái chế theo hướng kinh tế tuần hoàn. Việc ứng dụng công nghệ số cũng cần được đẩy mạnh để kiểm soát minh bạch dòng chất thải, nâng cao hiệu quả quản lý.

Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức công đoàn và người lao động. Trong đó, người lao động không chỉ cần được bảo vệ trước những tác động của chuyển đổi kép mà còn phải được tạo điều kiện phát huy vai trò chủ động, sáng tạo, trực tiếp đóng góp vào mục tiêu sản xuất xanh và phát triển bền vững.

Bạn cần đăng nhập để thực hiện chức năng này!

Bạn không thể gửi bình luận liên tục. Xin hãy đợi
60 giây nữa.