Công viên thông minh: Công nghệ phải phục vụ người dân

Ngày 24/8, tại Công viên Bách Thảo (Hà Nội), Hiệp hội Công viên cây xanh Việt Nam phối hợp Viện Nghiên cứu Đô thị và Phát triển hạ tầng, Công ty TNHH MTV Công viên cây xanh Hà Nội tổ chức Tọa đàm khoa học "Quản lý công viên, cây xanh thông minh và đài phun nước thế hệ mới".

Từ hạ tầng xanh đến quản lý công viên thông minh

Phát biểu khai mạc, KTS Trần Ngọc Chính, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, Chủ tịch Hiệp hội Công viên cây xanh Việt Nam cho rằng, trong xu thế phát triển đô thị thông minh và bền vững, công viên không còn chỉ là những "lá phổi xanh" truyền thống mà đang chuyển thành không gian kết hợp giữa hạ tầng xanh và hạ tầng số.

KTS Trần Ngọc Chính, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, Chủ tịch Hiệp hội Công viên cây xanh Việt Nam phát biểu khai mạc.

Theo ông Chính, công nghệ có thể hỗ trợ từ quy hoạch, thiết kế đến quản lý, vận hành. GIS, bản sao số có thể mô phỏng hệ thống cây xanh, mặt nước; cảm biến IoT và thiết bị bay không người lái hỗ trợ theo dõi sức khỏe cây, phát hiện bất thường, cảnh báo nguy cơ gãy đổ trong mùa mưa bão. Hệ thống tưới tự động, tuần hoàn nước và sử dụng năng lượng tái tạo cũng góp phần giảm chi phí, tiết kiệm tài nguyên.

Công nghệ đồng thời phải hướng đến người sử dụng, thông qua ứng dụng di động, mã QR tra cứu thông tin sinh thái, tiện ích sức khỏe hay đài phun nước thế hệ mới kết hợp công nghệ điều khiển, ánh sáng và nghệ thuật. Bên cạnh đó, cần nghiên cứu cơ chế hợp tác công tư (PPP), kinh tế tuần hoàn và xây dựng bộ tiêu chí đánh giá "công viên thông minh".

Tiếp nối vấn đề này, PGS.TS Lưu Đức Hải cho biết, tọa đàm nằm trong chuỗi nghiên cứu về hạ tầng xanh và hạ tầng thông minh được triển khai từ năm 2023 đến nay. Trong giai đoạn 2023 - 2024, nhiều tọa đàm về đô thị xanh, cây xanh, chất thải rắn, nghĩa trang và chiếu sáng xanh đã được tổ chức; qua đó 10 khái niệm, định nghĩa về "xanh" trong đô thị từng bước được hệ thống hóa, tạo thêm cơ sở tham khảo cho quản lý Nhà nước và nghiên cứu khoa học.

Cũng theo PGS.TS Lưu Đức Hải, chuỗi nghiên cứu đang tiếp tục chuyển từ "xanh" sang "thông minh", trong đó đã có các nội dung về cấp nước thông minh và nay là quản lý công viên, cây xanh thông minh, đài phun nước thế hệ mới.

Dự kiến năm 2027, kết quả nghiên cứu sẽ được tập hợp trong cuốn sách "Hạ tầng thông minh trong đô thị", với sự tham gia của trên 100 tác giả. Theo ông Hải, giá trị của chuỗi tọa đàm không chỉ ở trao đổi học thuật mà còn góp phần hệ thống hóa kiến thức phục vụ giảng dạy, đào tạo và quản lý nhà nước về hạ tầng đô thị.

Hoàn thiện quy chuẩn, giữ công viên là không gian mở

Tại Tọa đàm, ông Phạm Khánh Long, Phó trưởng Phòng Quản lý hạ tầng đô thị, Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) giới thiệu những nội dung chính của dự thảo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về công viên, cây xanh, dự kiến ban hành trong năm 2026.

Theo ông Long, quy chuẩn sẽ bổ sung công cụ kỹ thuật phục vụ đầu tư xây dựng mới, cải tạo, nâng cấp công viên cũng như trồng và phát triển cây xanh. Đáng chú ý, phần quy định đối với công viên là nội dung mới, góp phần bổ sung khoảng trống kỹ thuật trong quản lý lĩnh vực này.

Dự thảo yêu cầu đầu tư phải phù hợp quy hoạch, điều kiện tự nhiên, tính đến biến đổi khí hậu, bảo đảm an toàn và khả năng tiếp cận của người khuyết tật. Không gian được tổ chức thành các khu cây xanh, mặt nước; hoạt động công cộng, vui chơi giải trí...

Ông Phạm Khánh Long, Phó trưởng Phòng Quản lý hạ tầng đô thị, Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) trình bày tham luận tại Tọa đàm.

Một vấn đề được quan tâm là kiểm soát hoạt động kinh doanh. Dự thảo định hướng khu vực kinh doanh bố trí tập trung để tránh phân mảnh không gian; công trình tại khu vực này đang được đề xuất chiều cao không quá khoảng 12m, mật độ xây dựng gộp không lớn hơn 25%.

Cùng với đó, hệ thống camera thông minh, thiết bị giám sát và cảnh báo được tính đến nhằm bảo đảm an ninh, an toàn khi xu hướng mở cửa công viên ngày càng phổ biến.

Dự thảo cũng đặt ra yêu cầu đối với giao thông nội bộ, cấp điện, chiếu sáng, thoát nước, xử lý nước thải và vệ sinh môi trường. Trong đó, khuyến khích chiếu sáng thông minh, tiết kiệm năng lượng, sử dụng năng lượng tái tạo; nghiên cứu bãi đỗ xe ngầm tại các công viên lớn và phát triển mảng xanh gắn với công trình xanh.

Theo ông Long, việc hoàn thiện quy chuẩn sẽ tạo cơ sở kỹ thuật thống nhất hơn cho đầu tư, quản lý công viên, cây xanh và ứng dụng các giải pháp thông minh, qua đó nâng cao chất lượng không gian công cộng đô thị.

Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi con người dễ tiếp cận

Từ góc nhìn doanh nghiệp, bà Chu Hoàng Lan, Phó Tổng giám đốc Công ty Hoàng Lam cho rằng, không nên đánh giá một công viên thông minh bằng số lượng thiết bị hiện đại.

"Một công viên có rất nhiều thiết bị hiện đại, nhưng người cao tuổi không tìm được chỗ ngồi dưới bóng mát, trẻ em không có nơi khám phá thiên nhiên, người khuyết tật khó tiếp cận hoặc chi phí vận hành quá cao thì chưa thể gọi là một công viên thông minh", bà Lan nói.

Theo bà Lan, "thông minh" trước hết phải bắt đầu từ tư duy, còn công nghệ là công cụ hiện thực hóa tư duy đó. Thay vì áp dụng một mẫu thiết kế cho nhiều nơi, mỗi công viên cần có "căn cước" riêng dựa trên ba nhóm dữ liệu: con người; hệ sinh thái; lịch sử, văn hóa. Với Hà Nội, cải tạo công viên không phải "làm mới quá khứ", mà cần giúp những giá trị lịch sử tiếp tục sống trong đời sống hiện đại. QR hay công nghệ thực tế tăng cường (AR) có thể hỗ trợ kể câu chuyện về cây xanh, kiến trúc, lịch sử nhưng không nên lấn át cảnh quan.

Tọa đàm thu hút đông đảo chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý và doanh nghiệp cùng trao đổi giải pháp phát triển công viên, cây xanh theo hướng thông minh, bền vững.

Bà Lan đề xuất chuyển tư duy từ "công viên của Nhà nước" thành "công viên của chúng ta", tạo điều kiện để cộng đồng cùng tham gia chăm sóc, giám sát và bảo vệ không gian chung. "Quản lý thông minh nhất đôi khi chính là biến hàng nghìn người sử dụng công viên thành hàng nghìn người cùng giữ gìn công viên", bà nói.

Một giải pháp quan trọng là xây dựng hồ sơ số cho từng công viên, tích hợp bản đồ GIS, dữ liệu cây xanh, hệ thống tưới, chiếu sáng, đài phun nước và kênh phản ánh của người dân. Nhờ đó, quản lý có thể chuyển từ chờ sự cố xảy ra mới xử lý sang theo dõi, dự báo và phòng ngừa.

Bà Lan cũng nhấn mạnh "thông minh" phải đồng nghĩa với tiết kiệm và hiệu quả, thay vì đầu tư công nghệ đắt tiền nhưng khó duy trì. Bà đề xuất thí điểm trên 5 nhóm gồm công viên di sản, công viên khu dân cư, công viên gần trường học, công viên ven sông - mặt nước và công viên sinh thái có cây cổ thụ; sau đó đo lường lượng người sử dụng, sức khỏe cây xanh, mức tiết kiệm điện, nước trước khi nhân rộng.

Ở khả năng tiếp cận, TS.KTS Lê Thị Bích Thuận, Trưởng Ban Khoa học, Hiệp hội Công viên cây xanh Việt Nam cho rằng, công viên thông minh phải phục vụ được tất cả mọi người, từ người khuyết tật, người cao tuổi đến trẻ em và những người gặp khó khăn trong di chuyển.

Thực tế, dù nhiều công viên đã mở hàng rào và thuận tiện hơn cho cộng đồng, người khuyết tật vẫn gặp trở ngại bởi lối đi trơn trượt, chênh cốt hoặc các khu vực nghỉ khó tiếp cận. Vì vậy, tư duy cần chuyển từ "thiết kế cho người khuyết tật" sang "thiết kế cho tất cả mọi người".

Bà Thuận đưa ra thông điệp "Gỡ bỏ rào cản - trao quyền tự chủ", trong đó công nghệ đóng vai trò như một "trợ lý vô hình". Bốn nhóm giải pháp được đề xuất gồm định vị và dẫn đường thông minh; hạ tầng, tiện ích tự động hóa; khu vui chơi tương tác thông minh và quản lý an ninh bằng AI. Bản đồ số, âm thanh, chữ nổi, ánh sáng hay video ngôn ngữ ký hiệu có thể giúp từng nhóm người chủ động lựa chọn lộ trình và sử dụng tiện ích phù hợp.

Theo bà Thuận, công nghệ trong công viên vì thế không phải để phô diễn mức độ hiện đại. Giá trị cuối cùng phải được đo bằng khả năng xóa bỏ rào cản, giúp mọi người tiếp cận không gian xanh chủ động, an toàn và bình đẳng hơn.

Gợi mở những công nghệ hiện đại, tại Tọa đàm, đại diện phía Công ty Đài phun nước Hằng Giang Tô (Trung Quốc) cũng giới thiệu các giải pháp đài phun nước thế hệ mới, nổi bật với sự kết hợp giữa nước, lửa, ánh sáng và công nghệ trình diễn. Những hiệu ứng cảnh quan đa lớp được kỳ vọng tạo điểm nhấn cho không gian công cộng, tăng sức hấp dẫn của công viên và mang đến những trải nghiệm mới cho người dân, du khách.