Đã đến lúc Nobel Văn học gọi tên Murakami, Tàn Tuyết?

Đã đến lúc Nobel Văn học được trao cho Murakami

Cứ mỗi độ tháng 10, khi Viện Hàn lâm Thụy Điển chuẩn bị công bố giải Nobel Văn học, giới độc giả, nhà phê bình và cả các nhà cái lại rộn ràng bàn luận. 

Giữa hàng loạt dự đoán sôi nổi, có một cái tên năm nào cũng được nhắc đến: Haruki Murakami (77 tuổi). Nhà văn Nhật Bản với những tác phẩm nằm ở ranh giới giữa cõi mơ và thực luôn trở thành tác giả "suýt" đoạt giải trong hơn 1 thập kỷ qua. 

Trong một bài phân tích, Education News cho rằng nhiều người hâm mộ, đã đến lúc Nobel Văn học gọi tên Haruki Murakami.

Theo Education News, trong nền văn học đương đại, sức hút toàn cầu của Murakami là không thể phủ nhận. Tiểu thuyết của ông vượt ra biên giới một cách êm ái, lôi cuốn độc giả từ Tokyo đến Toronto bước vào vẻ đẹp trầm buồn trong thế giới riêng ông.

"Với "Rừng Na Uy", "Kafka bên bờ biển", "Biên niên ký chim vặn dây cót" hay '1Q84", ông tạo nên một phong cách vừa gần gũi vừa mênh mông, vô tận. 

Nhân vật của ông thường cô đơn, luôn mải miết tìm kiếm, cùng những đĩa nhạc jazz hoặc tách cà phê. Họ lững lờ trôi giữa các thế giới, xóa nhòa ranh giới giữa thực và ảo. Ông tìm được ngôn từ để diễn tả nỗi cô đơn và khiến những nỗi đau âm ỉ, khó gọi tên của cuộc sống hiện đại hiện lên rõ ràng trên từng trang sách.

Tính phổ quát ấy đáng được ghi nhận ở một giải thưởng tự nhận tôn vinh văn học của toàn nhân loại", Education News bình luận.

Tuy vậy, hơn 10 năm trôi qua, việc Murakami vắng mặt trong danh sách Nobel không còn khiến văn đàn thế giới quá bất ngờ. Lịch sử giải thưởng này từng bỏ quên những cái tên vĩ đại như James Joyce và Virginia Woolf, hai "người khổng lồ" của chủ nghĩa hiện đại. 

Education News đánh giá, Joyce và Woolf đã thay đổi hẳn cách viết tiểu thuyết nhờ những lối viết mới mẻ, như kỹ thuật dòng ý thức, ghi lại dòng suy nghĩ chảy liên tục trong suy tưởng của nhân vật. 

Nhưng Viện Hàn lâm Thụy Điển thời đó cho rằng họ quá táo bạo. Giải Nobel dù danh giá cũng chưa bao giờ phản ánh trọn vẹn đâu là văn chương vĩ đại. Giải thưởng này mang dấu ấn của gu thẩm mỹ, chính trị và cách nhìn của từng thời đại: có lúc đi trước, có lúc lại bảo thủ, chậm hơn thời đại.

Một lý do thường được đưa ra để giải thích việc ông bị gạt ngoài cuộc chơi là sự nổi tiếng. 

Murakami bán hàng triệu bản sách, lấp đầy các khán phòng và khơi dậy những cuộc hành hương đến bối cảnh trong tiểu thuyết của ông. 

Một số nhà phê bình ngờ rằng danh tiếng khiến ông bị xem là nhà văn "đại chúng" chứ không phải văn chương "đích thực", cứ như thể có đông độc giả thì không thể là nghệ thuật.

"Nhưng nổi tiếng và sâu sắc đâu nhất thiết là kẻ thù của nhau. Gabriel García Márquez vừa là tác giả bán chạy vừa là chủ nhân giải Nobel. Toni Morrison cũng vậy. Việc có đông đảo độc giả không làm nghệ thuật của Murakami kém giá trị đi, mà còn khiến tác phẩm của ông chạm đến và lay động nhiều người hơn.

Sách của ông dễ đọc không có nghĩa là nông cạn. Đó là sự thấu hiểu con người, được thể hiện bằng câu chữ chính xác và biết tiết chế", Education News nêu quan điểm.

Những năm gần đây, giải Nobel Văn học có những bước chuyển rõ rệt khi vinh danh những nhà văn như: Olga Tokarczuk, người viết theo lối phá cách về thời gian và cấu trúc; Abdulrazak Gurnah, cây bút viết về nỗi niềm của những con người phải rời bỏ quê hương, sống lưu vong. Điều này cho thấy Viện Hàn lâm ngày càng để tâm đến những câu chuyện toàn cầu về việc con người tìm bản sắc và cội nguồn.

Education News cho rằng, tiểu thuyết của Murakami nói về cảm giác lạc lõng lặng lẽ của con người trong thế giới toàn cầu hóa, nên hoàn toàn phù hợp với xu hướng ấy. Nghệ thuật của ông bắt rễ từ Nhật Bản, nhưng lại nói được thứ "ngôn ngữ cảm xúc" mà người ở khắp nơi trên hành tinh đều đồng cảm. Tác phẩm của ông nối liền Đông và Tây, mà không hoàn toàn thuộc về bên nào.

"Vinh danh Murakami là sự ghi nhận diện mạo của văn chương thế kỷ 21: linh hoạt, đa dạng, giàu nội tâm và mang tính toàn cầu. 

Điều đó cũng là thừa nhận rằng văn học đã vượt khỏi biên giới quốc gia để nói về những nỗi bất an chung của con người: sự cô lập, ký ức, và việc đi tìm ý nghĩa giữa một thế giới xô bồ. 

Rất ít nhà văn khám phá những vùng cảm xúc ấy một cách kiên nhẫn như Murakami, giống như người miệt mài vẽ bản đồ cho từng miền đất", Education News đánh giá.

Nhà văn Trung Quốc bị "bỏ quên" bên cạnh Murakami

Cùng với Haruki Murakami, trong nhiều năm, nhà văn Trung Quốc - Tàn Tuyết thường xuyên ở vị trí hàng đầu trong danh sách ứng cử viên đoạt giải Nobel. Song đến nay Nobel Văn học dường như vẫn "bỏ quên" bà.

Theo The World of Chinese, sinh ra ở tỉnh Hồ Nam với tên khai sinh Đặng Hiểu Hoa, nhà văn 73 tuổi này nổi tiếng với những tiểu thuyết thể nghiệm chịu ảnh hưởng của Jorge Luis Borges và Franz Kafka. Bút danh Tàn Tuyết (Can Xue) chỉ thứ tuyết không tan, còn đọng lại nơi hẻm núi sâu hay trên đỉnh núi cao.

Khó có thể dùng một cụm từ để mô tả tác phẩm của bà. Tuy chủ yếu là cây bút truyện ngắn, nhưng tiểu thuyết mới là nơi chứng minh văn chương của bà đạt đến độ đỉnh cao. Bà là nhà văn siêu thực, chuyên viết về những xã hội ngột ngạt, kỳ dị, và đôi khi trang văn của bà cũng khiến người ta bật cười.

Tác phẩm của bà thường được đặc trưng bởi sự pha trộn giữa tưởng tượng sống động và thế giới tâm linh sâu sắc, từ đó phơi bày hiện thực trong đời sống tinh thần bằng nhiều ẩn dụ phức tạp.

Bà có hàng chục tập sách được dịch ra hơn 10 thứ tiếng trên thế giới và được xuất bản ở nhiều nước như Anh, Pháp, Đức, Ý, Mĩ, Thụy Điển, Nhật... Một số tác phẩm nổi bật của bà như: "Phố Ngũ Hương", "Người tình cuối cùng", "Biên giới", "Những chuyện tình thế kỷ mới", "Bác sĩ chân trần", "Đám mây trôi cũ"...

Có người cho rằng sách của bà được coi là những tác phẩm vĩ đại nhất của văn chương thế kỷ này. 

Đơn cử, "Frontier" (bản tiếng Anh do Karen Gernant và Chen Zeping dịch) là một cuốn truyện không có cốt truyện theo lối thường, đọc đến rối trí, kể về ngôi làng tên Thị trấn Sỏi. 

Hay, "Người tình cuối cùng" (The last lover, bản tiếng Anh do Annelise Finegan Wasmoen dịch), một chuyện tình siêu thực khiến người đọc chênh vênh, lạc hướng. Tác phẩm mang đến cho bà Giải thưởng Sách dịch hay nhất năm 2015. Giải thưởng này được xem như "Giải Nobel văn chương Mỹ".

Ngoài ra, cuốn "Những chuyện tình thế kỷ mới" được phát hành tại Thụy Điển vào năm 2022 tiếp tục mở rộng danh tiếng của bà trên văn đàn quốc tế. Tác phẩm từng vào danh sách rút gọn cho Giải Văn học dịch hay nhất của Thụy Điển.

Bà từng được giới thiệu trên tạp chí New Yorker và đăng truyện trên Granta, tạp chí văn học đặt tại London.

Đánh giá về phong cách sáng tác của Tàn Tuyết, The World of Chinese nhận xét: "Văn chương của bà là độc nhất vô nhị. 

Vào thời kỳ văn học nở rộ những năm 1980-1990, Trung Quốc có rất nhiều nhà văn tên tuổi: những người theo chủ nghĩa hiện thực phê phán, giọng mạnh mẽ, giàu châm biếm như Diêm Liên Khoa và Giả Bình Ao; những cây bút giỏi viết chuyện lịch sử pha yếu tố kỳ ảo như Trương Thừa Chí và Hàn Thiều Công và cả một số nhà thơ xuất sắc nhất thế giới như Mãng Kha. 

Cũng như nhiều nhà văn cùng thế hệ, Tàn Tuyết kết hợp chủ nghĩa hiện đại phương Tây với truyền thống Trung Quốc, nhưng từ công thức ấy, bà tạo ra những điều không ai làm được. 

Không ai sánh được với thế giới của bà: phá cách, mờ ảo, đầy suy tưởng triết học, đặt trong bối cảnh hậu xã hội chủ nghĩa. Rõ ràng bà mang trong mình thiên tài. Cũng như Carson và Murnane, hai ứng viên Nobel khác, bà dường như không có người ngang hàng trong thời đại này", The World of Chinese bình luận.

Mỗi mùa Nobel qua đi, Haruki Murakami, Tàn Tuyết có lẽ cũng đã quen với việc tên mình xuất hiện trong danh sách rồi lại vắng mặt khi giải được công bố. 

Song với một nhà văn đã đi qua bao trào lưu, danh tiếng vẫn lặng lẽ bền bỉ như lớp tuyết không tan trên đỉnh núi, vài ngày nữa biết đâu sẽ là lúc tên bà được xướng lên.