Đánh thức tiềm năng không gian ngầm đô thị

Nơi vắng người, chỗ nhiều tiện ích

Tại Hà Nội, nhiều hầm đi bộ được đầu tư nhằm tạo lối đi an toàn cho người dân, giảm xung đột giao thông tại các nút giao lớn. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, không phải công trình nào cũng được sử dụng thường xuyên.

Ở khu vực Ngã Tư Sở, đường Phạm Hùng, một số hầm đi bộ vẫn khá vắng người qua lại, nhất là vào buổi tối. Thay vì sử dụng hầm, không ít người lựa chọn di chuyển trên mặt đất dù phải đối diện với dòng phương tiện đông đúc.

Chị Vũ Thị Phương Thảo, sống tại tòa HH2B, chung cư Eco Lake View, số 32 Đại Từ, phường Định Công, Hà Nội chia sẻ, buổi tối chị thường đi bộ qua khu vực có hầm dành cho người đi bộ nhưng ít khi xuống hầm. Một phần vì vệ sinh chưa bảo đảm, phần khác do vắng nên lo ngại vấn đề an toàn.

Trái ngược với hình ảnh những hầm đi bộ vắng người, tại Khu đô thị Royal City trên đường Nguyễn Trãi, phường Thanh Xuân, hệ thống tầng hầm được tổ chức tương đối đồng bộ, kết hợp bãi đỗ xe, trung tâm thương mại, dịch vụ.

Chị Nguyễn Thị Liên, cư dân tòa R6, Royal City chia sẻ: "Hệ thống tầng hầm tích hợp nhiều dịch vụ, mang lại sự thuận tiện trong sinh hoạt. Từ khu căn hộ, cư dân có thể tiếp cận bãi đỗ xe, siêu thị, khu mua sắm, ăn uống và vui chơi giải trí mà không phải di chuyển xa".

Theo chị Liên, việc bố trí nhiều tiện ích trong cùng một tổ hợp đặc biệt hữu ích vào những ngày mưa lớn hoặc nắng nóng, đồng thời giúp cư dân tiết kiệm thời gian di chuyển và đi lại.

Từng bước hiện thực hóa quy hoạch

Từ thực tiễn khai thác các công trình dưới lòng đất, Hà Nội và TP.HCM đang đẩy mạnh quy hoạch không gian ngầm nhằm giảm áp lực hạ tầng, mở rộng dư địa phát triển đô thị.

Theo UBND TP Hà Nội, Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm định hướng phát triển đô thị đa tầng, đa lớp, khai thác đồng bộ không gian ngầm, mặt đất và trên cao. Trong đó, không gian ngầm được tích hợp các chức năng giao thông, thương mại, dịch vụ, bãi đỗ xe và hạ tầng kỹ thuật.

Để hiện thực hóa, thành phố ban hành Quyết định số 112 ngày 16/8/2026 về quản lý, khai thác không gian ngầm, không gian tầm thấp; Kế hoạch số 285 ngày 20/7/2026 về triển khai cơ chế thu từ khai thác, sử dụng không gian ngầm, tạo cơ sở huy động nguồn lực đầu tư.

Đáng chú ý, theo phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận được lấy ý kiến tháng 9/2026, Hà Nội nghiên cứu bố trí 3-3,5 tầng hầm tại khu vực quảng trường, công viên phía đông hồ Hoàn Kiếm, kết hợp bãi đỗ xe, giao thông, thương mại, dịch vụ và văn hóa, kết nối với ga ngầm C9 của tuyến đường sắt đô thị số 2 theo mô hình TOD.

Còn tại TP.HCM, việc khai thác không gian ngầm đang được thúc đẩy bằng những chính sách cụ thể. Ngày 22/9/2026, HĐND thành phố thông qua Nghị quyết số 58 về quản lý, khai thác, sử dụng không gian ngầm và phát triển công trình ngầm, có hiệu lực từ ngày 1/10/2026.

Theo đó, Nghị quyết quy định giới hạn độ sâu tối đa 15m được sử dụng lòng đất không phải trả tiền sử dụng không gian ngầm, với điều kiện phù hợp quy hoạch và bảo đảm các yêu cầu kỹ thuật, an toàn; miễn tiền sử dụng không gian ngầm đối với nhiều công trình công cộng...

Ông Lê Như Thạch, Chủ tịch Tập đoàn Bcons cho biết, doanh nghiệp đang đề xuất đầu tư cải tạo, xây dựng Công viên Lê Văn Tám thành tổ hợp bãi đỗ xe ngầm kết hợp trung tâm thương mại và không gian sinh hoạt cộng đồng.

Ông Thạch đề xuất giao nhà đầu tư quản lý cả phần không gian ngầm dưới công viên nhằm tăng tính thống nhất trong vận hành, tạo điều kiện để công viên được duy trì, khai thác hiệu quả hơn.

Quy hoạch phải đi trước

Hiện, Bộ Xây dựng đang xây dựng Đề án Khai thác, quản trị và bảo vệ không gian ngầm, hướng tới hình thành phương thức quản trị tổng thể, khai thác hiệu quả nguồn lực dưới lòng đất.

Ông Tạ Quang Vinh, Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, giai đoạn 2010 - 2025, Việt Nam đã hình thành nhiều loại công trình ngầm như đường sắt đô thị, hầm giao thông, tầng hầm, bãi đỗ xe, tuy nen và hào kỹ thuật.

Tuy nhiên, việc khai thác chủ yếu theo từng công trình, từng ngành, từng khu đất, tập trung ở tầng nông và thiếu kết nối. Trong khi đó, hệ thống pháp luật chưa có cơ chế thống nhất về quyền khai thác không gian theo chiều sâu.

Từ đó, Đề án xác định 7 điểm nghẽn và đề xuất 8 nhóm nhiệm vụ, giải pháp, trọng tâm là hoàn thiện thể chế, đổi mới quy hoạch ba chiều, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, hình thành mô hình quản trị thống nhất và cơ chế huy động nguồn lực đầu tư. Hà Nội và TP.HCM được đề xuất lựa chọn thí điểm có kiểm soát.

Theo lộ trình, đến năm 2030 sẽ tạo lập nền tảng thể chế, quy hoạch và dữ liệu; giai đoạn 2031 - 2035 từng bước hoàn thiện, mở rộng hệ thống quản trị tại các đô thị lớn.

TS Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật (Bộ Xây dựng) cho rằng, phát triển không gian ngầm là xu hướng tất yếu khi các đô thị lớn ngày càng chịu áp lực về dân số, giao thông và hạ tầng.

Điển hình, khu vực nội đô Hà Nội đang phải đảm nhiệm đồng thời nhiều chức năng, trong khi việc mở rộng hạ tầng trên mặt đất gặp không ít rào cản về quỹ đất, giải phóng mặt bằng và yêu cầu bảo tồn.

Cho rằng không gian ngầm chính là dư địa phát triển mới, theo ông Tiến, để khai thác hiệu quả, quy hoạch phải đi trước một bước, tránh tình trạng phát triển manh mún, gây lãng phí và khó khắc phục về sau.

Đồng quan điểm, TS Nguyễn Công Giang, nguyên Trưởng bộ môn Xây dựng công trình ngầm đô thị, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội cho rằng, cần có quy hoạch đồng bộ về độ sâu, kết cấu và khả năng kết nối giữa các công trình, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý để quản lý thống nhất; hình thành mạng lưới liên thông, tránh đầu tư những công trình riêng lẻ, thiếu kết nối.