Để "Ngày Văn hóa Việt Nam" hiện diện trong suốt 365 ngày mỗi năm

Trao đổi với phóng viên Báo Xây dựng, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó trưởng ban Tuyên giáo Trung ương khẳng định, việc xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam là một quyết sách có ý nghĩa lịch sử, bởi lần đầu tiên chúng ta dành một ngày nghỉ hưởng nguyên lương để toàn xã hội hướng sự quan tâm, thời gian và nguồn lực cho văn hóa. 

Ba thông điệp sâu sắc

Quốc hội đã thông qua Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam, xác lập ngày 24/11 hằng năm là "Ngày Văn hóa Việt Nam", người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương. Theo ông, quyết sách này có ý nghĩa như thế nào trong bối cảnh hiện nay?

Đây không chỉ là việc bổ sung một ngày lễ vào lịch hằng năm, mà còn là sự khẳng định bằng chính sách công về vị trí của văn hóa trong chiến lược phát triển đất nước. Khi một chủ trương lớn được chuyển hóa thành quyền lợi cụ thể của người dân, chúng ta nhìn thấy rõ sự chuyển biến từ nhận thức sang hành động, từ coi trọng văn hóa trong lời nói đến ưu tiên văn hóa trong tổ chức đời sống xã hội. Ở đây có ít nhất ba thông điệp rất sâu sắc. 

Trước hết, văn hóa phải trở về với người dân. Quyền tiếp cận, tham gia, sáng tạo và thụ hưởng văn hóa không nên chỉ được nói đến như một mục tiêu lâu dài, mà phải được bảo đảm bằng thời gian, không gian và điều kiện thực tế. 

Một ngày nghỉ nguyên lương mở ra cơ hội để các gia đình cùng đến bảo tàng, thư viện, nhà hát, di tích, không gian sáng tạo; để trẻ em được tiếp xúc với di sản; để những người lao động bận rộn có thêm thời gian nuôi dưỡng đời sống tinh thần. Nhưng điều quan trọng hơn là từ cơ hội đó hình thành những thói quen văn hóa lâu dài.

Thứ hai, đây là cách khẳng định một tư duy phát triển mới: văn hóa không đứng bên ngoài kinh tế và xã hội, càng không phải phần việc chỉ được quan tâm khi đã có điều kiện. Văn hóa vừa là nền tảng tinh thần, vừa là nguồn lực nội sinh, động lực phát triển và hệ điều tiết giúp sự phát triển giữ được tính nhân văn, bản sắc và bền vững. 

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị cùng Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội đã đặt vấn đề đó trong một chỉnh thể, từ quyền thụ hưởng văn hóa đến cơ chế nguồn lực, đầu tư và khuyến khích sáng tạo.

Thứ ba, ngày 24/11 mang trong mình một sự tiếp nối lịch sử đặc biệt: đúng 80 năm trước, tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác lập tư tưởng lớn "Văn hóa soi đường cho quốc dân đi". Ngày nay, trong một giai đoạn phát triển mới, chúng ta không chỉ tưởng nhớ một dấu mốc, mà còn làm mới tinh thần ấy bằng những chính sách cụ thể, lấy hạnh phúc và sự phát triển toàn diện của con người làm đích đến.

Vì vậy, giá trị lớn nhất của Ngày Văn hóa Việt Nam không nằm ở chỗ chúng ta được nghỉ thêm một ngày, mà ở chỗ ngày đó giúp mỗi người nhận thức sâu hơn rằng văn hóa là nhu cầu thiết yếu, là quyền của người dân và là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Một ngày để tôn vinh văn hóa phải trở thành động lực nuôi dưỡng văn hóa trong cả 365 ngày.

Năm 2026 là năm đầu tiên triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, đồng thời là năm đầu tiên tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, gắn với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946 - 24/11/2026). Ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa, sự chuẩn bị và kế hoạch tổ chức của Chính phủ, các bộ, ngành, địa phương?

Điều đáng mừng là Ngày Văn hóa Việt Nam đầu tiên đang được chuẩn bị không phải như một sự kiện đơn lẻ, mà như một đợt sinh hoạt văn hóa sâu rộng, có định hướng chính sách, có sự phối hợp giữa các cấp, các ngành và có cơ hội đi tới từng cộng đồng dân cư. 

Quyết định số 1111/QĐ-TTg ngày 19/6/2026 đã xác lập kế hoạch tổ chức cho cả giai đoạn 2026 - 2030; Chỉ thị số 35/CT-TTg ngày 30/9/2026 tiếp tục cụ thể hóa việc gắn Ngày Văn hóa Việt Nam với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc. Cách tiếp cận này rất đúng, bởi bản chất của văn hóa là kết nối con người, bồi đắp niềm tin, sự đồng cảm và tinh thần cộng đồng.

Từ ngày 18 - 24/11, chuỗi hoạt động Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết toàn dân tộc được định hướng triển khai từ Trung ương đến cơ sở. Đặc biệt, theo thông tin Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố tại cuộc họp báo ngày 5/11/2026, cả 34 tỉnh, thành phố đã ban hành kế hoạch và 406 chương trình, hoạt động đang được chuẩn bị. 

Con số ấy cho thấy sự vào cuộc tương đối đồng bộ và tạo cơ sở để kỳ vọng một ngày hội có sức lan tỏa rộng khắp. Điểm nhấn trung tâm là Lễ kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, dự kiến tổ chức sáng 24/11 tại Nhà hát Hồ Gươm, Hà Nội; cùng các hoạt động nghệ thuật, triển lãm, điện ảnh, giao lưu cộng đồng và giới thiệu giá trị văn hóa địa phương.

Đáng chú ý, chúng ta đang bước đầu kết hợp hoạt động trực tiếp với công nghệ số. Nền tảng Bản đồ số Văn hóa Việt Nam (CMAP), được đưa vào hoạt động từ đầu tháng 11, có thể giúp người dân biết ở đâu có sự kiện, ở đâu có điểm đến và sản phẩm văn hóa phù hợp với mình. Đây là một ví dụ cho thấy chuyển đổi số không chỉ để quảng bá, mà còn có thể mở rộng quyền tiếp cận văn hóa, nhất là đối với người trẻ và những người ở xa trung tâm.

Tuy nhiên, sự chuẩn bị công phu mới là điều kiện cần. Điều kiện đủ là người dân phải thực sự có cơ hội tham gia và cảm nhận được lợi ích. 

Một chương trình nghệ thuật lớn có thể tạo cảm xúc mạnh, nhưng một buổi đọc sách ở trường học, một lớp truyền dạy dân ca ở thôn bản, một suất chiếu phim lưu động ở vùng sâu, vùng xa, hay một không gian mở cho người khuyết tật cũng có ý nghĩa không kém. 

Bởi vậy, bên cạnh các điểm nhấn quốc gia, cần đặc biệt quan tâm thiết chế văn hóa cơ sở, nhóm yếu thế, vùng khó khăn; bảo đảm các hoạt động an toàn, tiết kiệm, thiết thực và tránh hình thức.

Đánh giá cao nỗ lực chuẩn bị của Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương, nhưng cũng cần nhìn nhận đây mới là năm khởi đầu. Thành công của năm 2026 không nên chỉ được đo bằng số sự kiện, số đại biểu hay lượt truyền thông, mà còn ở khả năng hình thành những mô hình sinh hoạt văn hóa có thể tiếp tục sau ngày 24/11. 

Nếu sau ngày hội, người dân đọc sách nhiều hơn, đến với di sản thường xuyên hơn, cộng đồng gắn bó hơn, văn nghệ sĩ có thêm không gian sáng tạo, thì ngày hội ấy mới thực sự đi vào cuộc sống.

Văn hóa phải tiếp tục soi đường cho sự nghiệp phát triển đất nước

Một trong những nội dung trọng tâm của Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 là kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất. Ông có thể khái quát ý nghĩa quan trọng của Hội nghị năm 1946 đối với lịch sử phát triển văn hóa Việt Nam.

Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất ngày 24/11/1946 là một dấu mốc có tính khai mở trong lịch sử xây dựng nền văn hóa Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh. Đất nước khi đó vừa giành được độc lập, chính quyền cách mạng còn rất non trẻ, phải đối diện muôn vàn thử thách. 

Trong hoàn cảnh ấy, việc tổ chức một hội nghị văn hóa toàn quốc tại Nhà hát Lớn Hà Nội, quy tụ hơn 200 đại biểu từ ba miền, thể hiện một tầm nhìn chiến lược rất sớm: muốn giữ vững độc lập và kiến thiết quốc gia thì không thể chỉ chăm lo chính trị, kinh tế, quân sự mà phải chăm lo xây dựng đời sống tinh thần và con người Việt Nam.

Giá trị nổi bật nhất của Hội nghị chính là tư tưởng "Văn hóa soi đường cho quốc dân đi". Câu nói ấy vượt ra ngoài khuôn khổ một lời hiệu triệu dành riêng cho giới trí thức, văn nghệ sĩ. Nó xác lập vai trò dẫn dắt của văn hóa đối với nhận thức, đạo đức, lối sống và hành động xã hội; đặt văn hóa vào vị trí của một sức mạnh kiến tạo quốc gia. 

Điều đặc biệt là ngay từ năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh nền văn hóa mới phải lấy hạnh phúc của đồng bào, của dân tộc làm cơ sở. Nói cách khác, con người vừa là chủ thể, vừa là mục tiêu của phát triển văn hóa.

Hội nghị còn để lại một phương pháp tiếp cận có giá trị lâu dài: xây dựng một nền văn hóa mang bản sắc Việt Nam nhưng không khép kín, biết kế thừa tinh hoa truyền thống và tiếp thu những giá trị tốt đẹp của nhân loại. Văn hóa phải hiện diện trong cách con người ứng xử, trong tinh thần phụng sự Tổ quốc, trong việc khắc phục các thói hư, tật xấu, trong ý thức đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng. 

Như vậy, văn hóa không chỉ là những tác phẩm nghệ thuật hay di sản được lưu giữ, mà là phẩm chất của xã hội và sức mạnh đạo đức của mỗi con người.

Nhìn lại chặng đường 80 năm, có thể thấy các yêu cầu ấy vẫn còn nguyên tính thời sự. Khi đất nước bước vào kỷ nguyên chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và hội nhập sâu rộng, chúng ta càng cần văn hóa làm điểm tựa để đổi mới mà không đánh mất bản sắc, phát triển nhanh mà không bỏ quên con người, tiếp nhận cái mới mà vẫn giữ được hệ giá trị Việt Nam. 

Kỷ niệm Hội nghị năm 1946 vì thế không phải chỉ để tự hào về quá khứ, mà để nhắc nhở trách nhiệm của hiện tại: văn hóa phải tiếp tục soi đường cho sự nghiệp phát triển đất nước.

Phải đưa mục tiêu phát triển văn hóa vào chương trình hành động

Chính phủ đặt mục tiêu phấn đấu để mỗi hoạt động trở thành một sản phẩm văn hóa cụ thể có khả năng lan tỏa, mỗi địa phương có một dấu ấn văn hóa, từng bước xây dựng "Ngày Văn hóa Việt Nam - 24/11" thành thương hiệu văn hóa quốc gia. Theo ông, cả hệ thống chính trị cần làm gì để đạt mục tiêu này?

Theo tôi, muốn Ngày Văn hóa Việt Nam trở thành một thương hiệu văn hóa quốc gia, trước hết phải thống nhất một nguyên tắc: thương hiệu không được tạo nên chỉ bằng khẩu hiệu hay những chương trình hoành tráng, mà bằng giá trị thật, trải nghiệm thật và sự tham gia tự nguyện của người dân. Một thương hiệu mạnh phải khiến người dân chờ đợi ngày 24/11 không chỉ vì được nghỉ, mà vì họ biết ngày ấy sẽ có những không gian văn hóa hấp dẫn, gần gũi và có ý nghĩa dành cho mình.

Trước hết, cần có sự lãnh đạo, chỉ đạo thống nhất nhưng không hành chính hóa hoạt động văn hóa. Các cấp ủy phải đưa mục tiêu phát triển văn hóa vào chương trình hành động, xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu; chính quyền phải bảo đảm nguồn lực, hạ tầng, cơ chế phối hợp và điều kiện tiếp cận của người dân. 

Trong đó, ngành văn hóa giữ vai trò kiến tạo nội dung, kết nối nghệ sĩ, nghệ nhân, doanh nghiệp và cộng đồng; Mặt trận Tổ quốc cùng các tổ chức chính trị – xã hội phát huy mạng lưới ở cơ sở để biến ngày hội thành một hoạt động do nhân dân cùng tổ chức. Công tác tuyên truyền cần làm nổi bật những giá trị nhân văn, những câu chuyện đẹp, những mô hình tốt, chứ không chỉ phản ánh không khí bề nổi của lễ hội.

Tiếp theo, phải phát huy bản sắc riêng của từng địa phương trên nền một hệ nhận diện chung của quốc gia. 

Không nên nơi nào cũng làm giống nhau, tổ chức cùng một kiểu sân khấu, một cách trưng bày. Phú Thọ có thể kể câu chuyện Đất Tổ và hát Xoan; Huế có thể đưa di sản âm nhạc cung đình đến gần công chúng; Tây Nguyên có không gian cồng chiêng và văn hóa cộng đồng; Đồng bằng sông Cửu Long có đờn ca tài tử, văn hóa sông nước và nhiều sáng tạo đương đại. 

Những ví dụ ấy cho thấy mỗi địa phương hoàn toàn có thể chọn một sản phẩm, một câu chuyện hay một không gian tiêu biểu để tạo dấu ấn, đồng thời liên kết với du lịch, giáo dục, kinh tế sáng tạo và sinh kế của người dân. Quan trọng nhất là sản phẩm ấy phải có chất lượng và khả năng duy trì lâu dài.

Một yêu cầu không thể thiếu là tổ chức ngày hội theo hướng bao trùm. Văn hóa không thể chỉ dành cho người có điều kiện mua vé hoặc sống ở các đô thị lớn. Cần mở rộng hoạt động miễn phí hoặc chi phí thấp theo quy định, tăng chương trình lưu động, phát huy bảo tàng, thư viện, nhà văn hóa, trường học, không gian công cộng và nền tảng số; dành sự quan tâm thiết thực cho trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, công nhân, đồng bào vùng sâu, vùng xa. Doanh nghiệp có thể đồng hành bằng nguồn lực, công nghệ và sáng kiến, nhưng phải có nguyên tắc để tránh thương mại hóa quá mức hoặc làm lu mờ giá trị di sản.

Cuối cùng, cần chuyển từ tư duy tổ chức sự kiện sang tư duy xây dựng hệ sinh thái văn hóa. Mỗi hoạt động nên để lại ít nhất một kết quả có thể tiếp tục sử dụng: một câu lạc bộ được duy trì, một sản phẩm số được cập nhật, một tuyến trải nghiệm di sản được vận hành, một không gian đọc được mở rộng, một tác phẩm mới được công bố, hay một cơ chế hợp tác được hình thành. 

Cùng với đó, cần đánh giá bằng các tiêu chí thực chất như mức độ tiếp cận, sự tham gia sáng tạo, chất lượng thụ hưởng, những giá trị còn được duy trì sau sự kiện và hiệu quả quản trị. Những tiêu chí này cũng phù hợp với tinh thần mà Chính phủ đã đặt ra cho việc tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam năm nay.

Tin rằng, khi mỗi địa phương có một dấu ấn riêng, mỗi cộng đồng có một hoạt động thiết thực và mỗi người dân tìm thấy phần mình trong ngày hội, chúng ta sẽ có một thương hiệu quốc gia vừa thống nhất, vừa đa dạng, vừa mang bản sắc Việt Nam, vừa có sức hấp dẫn đối với bạn bè quốc tế. 

Đích đến không phải là một ngày văn hóa thật lớn, mà là một đời sống văn hóa ngày càng tốt đẹp hơn. Ngày 24/11 chỉ thật sự thành công khi tinh thần của nó hiện diện trong 365 ngày còn lại của mỗi năm.

Cảm ơn ông!