Điện hạt nhân: Nút thắt lớn nhất nằm ở đâu?

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, giai đoạn 2030-2035 sẽ đưa vào vận hành các nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và 2, với tổng công suất 4.000-6.400 MW.

Tái khởi động chương trình điện hạt nhân là bước chuyển chiến lược, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng "0" của Việt Nam. Theo Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam, để hiện thực hóa mục tiêu này, Việt Nam phải đồng thời tháo gỡ các nút thắt về thể chế, nhân lực, công nghệ, tài chính, công nghiệp và đồng thuận xã hội.

Đâu là thách thức lớn nhất?

Báo cáo của Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam cho thấy, nhiều chương trình điện hạt nhân chậm tiến độ không phải vì thiếu công nghệ hay vốn, mà do thiếu cơ chế điều phối quốc gia đủ mạnh. Đây có thể là thách thức lớn nhất của Việt Nam từ nay đến năm 2035.

Hiện Việt Nam đã thành lập Ban Chỉ đạo xây dựng nhà máy điện hạt nhân, nhưng vẫn thiếu một bộ máy chuyên trách, thường trực với đội ngũ chuyên gia đủ năng lực về kỹ thuật, pháp lý, tài chính và quản lý dự án để điều phối toàn bộ chương trình.

Một vấn đề đáng lưu ý là sự chưa rõ ràng trong phân công trách nhiệm giữa các bộ, ngành. Trong vòng đời dự án, nhiều khâu như thẩm định thiết kế, đánh giá an toàn, cấp phép xây dựng, kiểm tra chất lượng và nghiệm thu có thể chồng chéo giữa Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Công thương và Bộ Xây dựng.

Nếu không phân định rõ ngay từ đầu, dự án có nguy cơ trùng lặp thẩm định, kéo dài cấp phép, tăng chi phí và khó xác định trách nhiệm khi phát sinh vấn đề.

Đáng lưu ý, vẫn cần làm rõ cơ quan chịu trách nhiệm cuối cùng về phát triển nhân lực, xây dựng Tổ chức hỗ trợ kỹ thuật (TSO), đánh giá mức độ sẵn sàng hạ tầng và theo dõi việc thực hiện các khuyến nghị của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

"Đây là những vấn đề quản trị cần được giải quyết ngay từ giai đoạn đầu của chương trình điện hạt nhân", Hội đồng nhấn mạnh và kiến nghị sớm hoàn thiện bộ máy điều phối, bảo đảm có một đầu mối thường trực thực hiện các chức năng tương ứng với NEPIO theo phương pháp Milestones của IAEA.

Chính phủ cũng cần ban hành Chương trình phát triển hạ tầng điện hạt nhân quốc gia đến năm 2035, xác định rõ mục tiêu, mốc tiến độ, cơ quan chịu trách nhiệm, nguồn lực và tiêu chí đánh giá.

Chương trình cần được cập nhật định kỳ. Hằng năm, cần đánh giá kết quả, nhận diện điểm nghẽn và kịp thời đề xuất giải pháp xử lý.

Nhân lực là bài toán cấp bách

Dù Luật Năng lượng nguyên tử đã được sửa đổi, các chuyên gia cho rằng nhiều nội dung quan trọng vẫn cần tiếp tục hoàn thiện trong các văn bản hướng dẫn.

Trọng tâm trước hết là phân định rõ trách nhiệm giữa cơ quan thúc đẩy phát triển điện hạt nhân và cơ quan pháp quy hạt nhân, đồng thời bảo đảm tính độc lập thực chất của cơ quan pháp quy về tổ chức, chuyên môn, tài chính và quyết định cấp phép.

Cùng với đó, hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn và hướng dẫn an toàn cần được rà soát, cập nhật theo các tiêu chuẩn mới nhất của IAEA. Trong bối cảnh Việt Nam có thể lựa chọn công nghệ từ nhiều quốc gia, việc hài hòa tiêu chuẩn giữa Việt Nam và đối tác công nghệ cũng cần được tính toán ngay từ đầu.

Nguồn nhân lực là yếu tố quyết định thành công của chương trình điện hạt nhân. Sau khi dự án Ninh Thuận tạm dừng năm 2016, một phần nhân lực được đào tạo trước đó đã chuyển sang lĩnh vực khác, khiến Việt Nam phải gần như xây dựng lại hệ sinh thái nhân lực hạt nhân.

Thách thức không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở cơ cấu, từ nhân lực của chủ đầu tư, cơ quan pháp quy, Tổ chức hỗ trợ kỹ thuật đến viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ.

Trong khi đó, trách nhiệm đào tạo giữa các cơ quan liên quan vẫn cần được phân định rõ. Nếu không sớm có chiến lược nhân lực quốc gia với mục tiêu, lộ trình và trách nhiệm cụ thể, Việt Nam có nguy cơ thiếu chuyên gia chất lượng cao khi xây dựng và vận hành các nhà máy điện hạt nhân đầu tiên.

Bên cạnh nhân lực, theo các chuyên gia, năng lực khoa học - công nghệ trong nước quyết định mức độ tự chủ của chương trình điện hạt nhân.

Hiện Việt Nam còn thiếu cơ sở nghiên cứu, thử nghiệm và năng lực chuyên sâu về phân tích an toàn, mô phỏng sự cố, đánh giá xác suất an toàn, tuổi thọ thiết bị và hỗ trợ thẩm định cấp phép. Đặc biệt, Việt Nam chưa hình thành được một Tổ chức hỗ trợ kỹ thuật đủ mạnh để cung cấp năng lực đánh giá độc lập cho cơ quan pháp quy, Chính phủ và chủ đầu tư.

Do đó, việc sớm đầu tư cho Tổ chức hỗ trợ kỹ thuật, các phòng thí nghiệm trọng điểm và trung tâm tính toán là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực đánh giá độc lập, tăng tính tự chủ và từng bước làm chủ công nghệ hạt nhân.