Doanh nghiệp công nghiệp Việt Nam trước sức ép chuyển đổi kinh tế tuần hoàn

Chính sách đã có, vì sao doanh nghiệp vẫn loay hoay tìm đường chuyển đổi?

Theo ông Chu Việt Cường, Giám đốc Trung tâm hỗ trợ Phát triển Công nghiệp (Cục Công nghiệp, Bộ Công thương), điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là nhiều doanh nghiệp vẫn coi kinh tế tuần hoàn như một "chi phí cộng thêm" thay vì chiến lược tăng trưởng dài hạn.

Ông Cường cho rằng, mô hình sản xuất truyền thống theo chuỗi "khai thác - sản xuất - tiêu dùng - thải bỏ" vẫn đang chi phối tư duy quản trị của không ít doanh nghiệp. Trong khi đó, kinh tế tuần hoàn đòi hỏi thay đổi toàn diện từ thiết kế sản phẩm, lựa chọn nguyên liệu đến quản trị vòng đời và tái chế sau sử dụng.

"Nhiều doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn hạn chế về nhận thức, nguồn lực và khả năng đánh giá lợi ích dài hạn của kinh tế tuần hoàn", ông Cường nói.

Không chỉ là câu chuyện nhận thức, áp lực tài chính cũng đang trở thành rào cản lớn. Việc áp dụng mô hình tuần hoàn thường đi kèm yêu cầu đổi mới công nghệ, cải tiến dây chuyền, đầu tư thiết bị tái chế và tối ưu năng lượng. Đây là gánh nặng không nhỏ đối với nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Ông Cường cho biết thêm: "Ba rào cản lớn nhất hiện nay gồm tài chính, công nghệ và thị trường vật liệu tái chế. Trong khi đó, hệ sinh thái hỗ trợ cho kinh tế tuần hoàn như tín dụng xanh, hạ tầng tái chế hay thị trường vật liệu thứ cấp vẫn chưa hình thành đầy đủ".

PGS.TS Bùi Quang Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, Phó chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam cho rằng, khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn hiện không nằm ở việc thiếu định hướng mà chủ yếu do khâu cụ thể hóa còn chậm.

Theo ông Tuấn, nhiều chủ trương mới dừng ở mức "khung", chưa có bộ tiêu chuẩn kỹ thuật và định mức kinh tế - kỹ thuật cụ thể cho từng ngành.

Tương tự, trong ngành bao bì và tiêu dùng, nhiều doanh nghiệp muốn sử dụng nhựa tái sinh cho bao bì thực phẩm nhưng vẫn e ngại do chưa có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về độ an toàn của nhựa tái chế tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm.

"Thiếu khung pháp lý rõ ràng khiến doanh nghiệp lo ngại rủi ro pháp lý, còn người tiêu dùng thiếu cơ sở để tin tưởng", ông Tuấn nói.

Doanh nghiệp có nguy cơ mất đơn hàng nếu chậm chuyển đổi

Bên cạnh câu chuyện tiêu chuẩn kỹ thuật, năng lực thực thi cũng được xem là "nút thắt" lớn của kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam.

PGS.TS Bùi Quang Tuấn cho biết, dù Luật Bảo vệ môi trường đã quy định phân loại rác tại nguồn từ cuối năm 2024 nhưng tại nhiều địa phương, hạ tầng thu gom và xử lý vẫn chưa đồng bộ. Rác sau phân loại vẫn bị trộn lẫn do thiếu hệ thống thu gom chuyên biệt.

Một điểm nghẽn khác là tiến độ chuyển đổi số còn chậm. Việt Nam hiện vẫn thiếu cơ sở dữ liệu quốc gia đồng bộ về tài nguyên, chất thải và vật liệu tái chế, khiến các thị trường mới như tín chỉ carbon hay giao dịch vật liệu tái chế khó hình thành minh bạch.

Trong bối cảnh các quốc gia nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn xanh, việc chậm chuyển đổi sẽ khiến doanh nghiệp đối mặt nhiều rủi ro.

Ông Chu Việt Cường cho rằng, kinh tế tuần hoàn hiện không còn là lựa chọn tự nguyện mà đang dần trở thành điều kiện bắt buộc để tham gia thị trường quốc tế.

Theo ông Cường, doanh nghiệp chậm chuyển đổi sẽ đối mặt với ba áp lực lớn: nguy cơ mất đơn hàng do không đáp ứng tiêu chuẩn xanh; nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu khi các tập đoàn đa quốc gia đẩy mạnh xanh hóa; và chi phí tuân thủ sẽ ngày càng gia tăng.

PGS.TS Bùi Quang Tuấn cho biết, từ ngày 1/1/2026, cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM) của EU sẽ chính thức áp dụng đầy đủ. Song song là yêu cầu về "hộ chiếu sản phẩm số" (Digital Product Passport), buộc doanh nghiệp phải minh bạch thông tin liên quan tới vòng đời và tính bền vững của sản phẩm.

"Nếu không chuẩn bị sớm, chi phí tuân thủ sẽ tăng rất mạnh và có thể làm mất hoàn toàn lợi thế cạnh tranh về giá của doanh nghiệp Việt Nam", ông Tuấn cảnh báo.

Các chuyên gia cho rằng, nhóm doanh nghiệp có nguy cơ bị "loại khỏi cuộc chơi" sớm nhất là doanh nghiệp gia công giá thấp, phụ thuộc mạnh vào xuất khẩu nhưng ít đầu tư cho công nghệ và quản trị môi trường.

Đặc biệt, các ngành có cường độ tài nguyên và năng lượng cao như dệt nhuộm, da giày, nhựa, kim loại hay hóa chất sẽ chịu áp lực chuyển đổi lớn hơn.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp chuyển đổi sớm có thể tận dụng cơ hội để nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và tiếp cận những thị trường có giá trị gia tăng cao hơn.

PGS.TS. Bùi Quang Tuấn nhận định, kinh tế tuần hoàn chính là "cửa sổ chiến lược" để Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu.

"Nếu tận dụng tốt, Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng xanh toàn cầu, phát triển công nghiệp tái chế thành ngành chiến lược và tạo ra các vật liệu mới có giá trị gia tăng cao", ông Tuấn nhấn mạnh.

Doanh nghiệp cần thêm "đòn bẩy" tài chính và hạ tầng xanh

Thực tế cho thấy, dù còn nhiều khó khăn, một số doanh nghiệp công nghiệp đã chủ động chuyển đổi theo hướng tuần hoàn và bước đầu ghi nhận hiệu quả tích cực.

Ông Trần Ngọc Anh, Quản lý kinh doanh khu vực, Công ty TNHH Tương Lai cho biết, doanh nghiệp hiện đã tái sử dụng và tái chế nội bộ gần như toàn bộ phế liệu phát sinh trong quá trình sản xuất. Khoảng 70 - 80% dây chuyền đã áp dụng mô hình tuần hoàn; tỷ lệ tái sử dụng nguyên vật liệu nội bộ đạt gần 100%.

Nhờ tối ưu quy trình và tái sử dụng nguyên liệu, doanh nghiệp giảm 10 - 15% mức tiêu hao nguyên vật liệu đầu vào, tiết kiệm 8 - 12% điện năng tiêu thụ trên mỗi đơn vị sản phẩm và giảm khoảng 10% lượng chất thải phải xử lý bên ngoài.

Tuy nhiên, theo ông Ngọc Anh, khó khăn lớn nhất vẫn là bài toán vốn đầu tư cho công nghệ xử lý sâu, tự động hóa đồng bộ và hệ thống tiết kiệm năng lượng hiện đại.

"Rào cản lớn nhất hiện nay là chi phí đầu tư công nghệ và thiết bị, với nhu cầu vốn khoảng 20 - 30 tỷ đồng. Thời gian hoàn vốn từ 5 - 7 năm nên doanh nghiệp phải cân đối rất kỹ nguồn lực tài chính", ông Ngọc Anh nói.

Doanh nghiệp này cũng dự báo, nếu không đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, ESG và yêu cầu truy xuất nguồn gốc, nguy cơ mất từ 20 - 30% đơn hàng trong những năm tới là hoàn toàn có thể xảy ra.

Trước yêu cầu chuyển đổi ngày càng lớn, cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng Nhà nước sớm hoàn thiện các cơ chế hỗ trợ như ưu đãi thuế cho công nghệ tiết kiệm năng lượng, hỗ trợ tín dụng xanh lãi suất thấp, hỗ trợ chi phí chứng nhận ESG và kiểm kê carbon.

Theo bà Nguyễn Thanh Phương, Cục Kỹ thuật An toàn và Môi trường công nghiệp, khung pháp lý cho kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam hiện đã được xây dựng tương đối đầy đủ và đang tiếp tục hoàn thiện.

Bà Phương cho biết, Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã chính thức đưa khái niệm kinh tế tuần hoàn vào hệ thống pháp luật, đồng thời quy định rõ trách nhiệm của các bộ, ngành và địa phương trong xây dựng cơ chế thúc đẩy.

Ngoài ra, nhiều công cụ tài chính xanh như mua sắm xanh, tín dụng xanh và trái phiếu xanh cũng đã được luật hóa. Đáng chú ý, Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg về tiêu chí môi trường và xác nhận dự án thuộc danh mục phân loại xanh được đánh giá là bước tiến quan trọng nhằm tạo khung pháp lý thống nhất cho các dự án đầu tư xanh.

Để thúc đẩy mạnh hơn quá trình chuyển đổi tuần hoàn, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật cho sản phẩm tái chế, phát triển thị trường nguyên liệu tái sinh, tăng cường huy động nguồn lực cho hạ tầng xanh, đồng thời đẩy mạnh đổi mới công nghệ và phát triển khu công nghiệp sinh thái.