Đổi mới sáng tạo phải kích hoạt giá trị gia tăng cho nền kinh tế

Đó là thông điệp nổi bật tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia 2026, ngày 4/10 với chủ đề "Đổi mới sáng tạo - Động lực phát triển của toàn xã hội".

Đổi mới sáng tạo: Từ có hoạt động đến có kết quả

Phát biểu tại sự kiện, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cho rằng: Đổi mới sáng tạo phải được kích hoạt mạnh mẽ trong toàn bộ nền kinh tế và xã hội, tạo ra năng suất, công nghệ, sản phẩm, thị trường và giá trị gia tăng mới.

Trọng tâm của giai đoạn tới vì thế phải chuyển từ "có hoạt động đổi mới sáng tạo" sang "có kết quả đổi mới sáng tạo", với doanh nghiệp giữ vị trí trung tâm. Chính sách không chỉ dừng ở việc hình thành thêm các chương trình hỗ trợ, mà phải nâng được năng lực đổi mới của doanh nghiệp, kết nối nhu cầu thị trường với nguồn cung công nghệ, chuyên gia, tài chính và sở hữu trí tuệ. 

Phó Thủ tướng đồng thời yêu cầu làm rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành, địa phương và người đứng đầu; phát triển thị trường khoa học công nghệ, nguồn nhân lực và hợp tác quốc tế để sáng kiến, kết quả nghiên cứu có cơ hội chuyển hóa thành sản phẩm và động lực tăng trưởng.

Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh: Đổi mới sáng tạo trước hết phải bắt đầu từ đổi mới tư duy: Nhìn một vấn đề quen thuộc bằng góc nhìn mới, dám đặt câu hỏi, tìm cách làm tốt hơn và kiên trì đưa ý tưởng thành giá trị thực tế.

Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phải trở thành những động lực giúp nền kinh tế tạo ra nhiều giá trị hơn bằng tri thức, năng suất và khả năng làm chủ công nghệ.

Tuy nhiên, tư duy chỉ thực sự có giá trị khi chuyển thành năng lực hành động. Doanh nghiệp phải coi đổi mới là một phần trong chiến lược kinh doanh; viện nghiên cứu, trường đại học phải tạo không gian để sáng kiến được thử nghiệm. Với cơ quan quản lý, đổi mới phải thể hiện ngay trong xây dựng, thực thi chính sách và khả năng tháo gỡ vướng mắc cho người dân, doanh nghiệp. 

Bức tranh Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) 2026 phần nào cho thấy sự dịch chuyển này. Hà Nội tiếp tục đứng đầu với 63,80 điểm, tiếp đến là TP.HCM, Hải Phòng, Quảng Ninh và Bắc Ninh. Đây là năm thứ tư liên tiếp Hà Nội giữ vị trí số một. 

Hà Nội dẫn đầu 18/52 chỉ số thành phần, trong đó có những chỉ số gắn trực tiếp với năng lực nghiên cứu và đổi mới như nhân lực R&D, chi cho R&D, số tổ chức khoa học công nghệ, tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động R&D và đổi mới sáng tạo. TP.HCM dẫn đầu 12/52 chỉ số, Quảng Ninh dẫn đầu 5/52 chỉ số. 

Ở cấp quốc gia, Việt Nam năm 2026 đứng thứ 43/139 nền kinh tế trong Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII), tăng một bậc so với năm trước. So với năm 2013, thứ hạng đã tăng 33 bậc, từ 76 lên 43. 

Nhưng thứ hạng cao hơn mới phản ánh một phần của câu chuyện. Phép thử khó hơn nằm ở khả năng biến năng lực đổi mới thành sản phẩm và giá trị kinh tế.

Hà Nội đang hình thành chuỗi công cụ từ đặt hàng bài toán, thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), vốn mạo hiểm đến thương mại hóa. Tháng 3/2026, thành phố công bố 30 bài toán lớn giai đoạn 2026-2030; đến tháng 9 đã tiếp nhận khoảng 160 đề xuất đặt hàng.

Trong đó, xác định 9 nhóm công nghệ chiến lược và 25 nhóm sản phẩm công nghệ ưu tiên, gồm AI, bán dẫn, cảm biến thế hệ mới, robot tự hành, UAV, dữ liệu lớn, bản sao số và blockchain. Sandbox bắt đầu đi vào thực tế với các dự án thử nghiệm xe buýt tự hành, robotaxi, robot giao hàng hay công nghệ chế biến đất hiếm. 

Nguồn lực tài chính cũng đang được thiết kế theo hướng chia sẻ rủi ro. Quỹ Đầu tư mạo hiểm Hà Nội có quy mô tối đa 1.200 tỷ đồng, ngân sách nhà nước tham gia tối đa 49%, qua đó đóng vai trò "vốn mồi" để thu hút nguồn lực tư nhân.

Song song với cơ chế, vốn và môi trường thử nghiệm dần hình thành. Trong tháng 9, Sàn Giao dịch công nghệ Hà Nội và Chợ Chuyển đổi số HanoTEX có 242 tài khoản đăng ký, 227 doanh nghiệp tìm hiểu hoặc đăng ký niêm yết, 44 công nghệ - giải pháp chào bán và 80 nhu cầu tìm mua. Dù có 28 thỏa thuận hợp tác trong tháng, chưa phát sinh hợp đồng giao dịch công nghệ thành công. 

Khoảng cách từ một cuộc kết nối cung - cầu đến hợp đồng mang giá trị kinh tế cho thấy thương mại hóa vẫn là mắt xích khó nhất của đổi mới sáng tạo.

Làm chủ công nghệ mới là thước đo cuối cùng

Chia sẻ tại buổi lễ, với góc nhìn doanh nghiệp FDI, ông Na Ki Hong, Tổng Giám đốc Samsung Việt Nam, cho rằng đóng góp của các tập đoàn toàn cầu không nên chỉ được đo bằng quy mô nhà máy hay kim ngạch xuất khẩu. Điều quan trọng hơn là có bao nhiêu kỹ sư Việt Nam tham gia tạo ra sản phẩm và bao nhiêu doanh nghiệp trong nước đủ năng lực trở thành nhà cung ứng.

Chương trình Nhà máy thông minh của Samsung đã hỗ trợ 91 doanh nghiệp và đào tạo 201 chuyên gia Việt Nam. Theo cách tiếp cận này, chuyển giao công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi doanh nghiệp Việt có thể tự vận hành, đo lường và tiếp tục cải tiến sau quá trình hỗ trợ. Đổi mới sáng tạo phải đi đến sản phẩm.

Ở một hướng khác, ông Christopher Nguyễn, đồng sáng lập, CEO Aitomatic, đặt vấn đề Việt Nam không chỉ cần quan tâm sản phẩm được sản xuất ở đâu, mà còn phải nhìn vào ai sở hữu "trí tuệ" bên trong sản phẩm.

Thông qua dự án SemiKong - mô hình AI chuyên biệt cho ngành bán dẫn với sự tham gia của Aitomatic, Tokyo Electron và FPT Software - ông cho rằng nguồn lực trí thức Việt Nam ở nước ngoài có thể được kết nối bằng những dự án cụ thể, từ xác định bài toán, thiết kế dự án đến kết nối đối tác và chuyển giao năng lực. 

Từ kinh nghiệm Singapore, ông Edward Lim, Giám đốc quốc gia BLOCK71 Vietnam thuộc NUSX, nhấn mạnh khoảng cách giữa chủ trương và kết quả nằm ở năng lực thực thi. Nhân tài, cấu trúc hệ thống và nguồn vốn phải được phát triển đồng thời để tạo thành hành trình liên tục từ nghiên cứu, thử nghiệm đến sản phẩm và thị trường. 

Ở góc nhìn startup, Trần Văn Lực, nhà sáng lập Awake Drive, chỉ ra ba khoảng cách mà doanh nghiệp công nghệ phải vượt qua: Từ ý tưởng đến sản phẩm; từ sản phẩm đến niềm tin thị trường; và từ một nhóm nghiên cứu đến doanh nghiệp đủ khả năng xử lý kế toán, thuế, pháp lý, hợp đồng và quản trị. Những câu chuyện khác nhau cuối cùng gặp nhau ở một điểm: đổi mới sáng tạo phải đi hết chuỗi giá trị.

Từ nghiên cứu phải đi tới nguyên mẫu, từ nguyên mẫu thành sản phẩm, từ sản phẩm đến khách hàng và thị trường. Từ các nhà máy FDI phải tiến tới năng lực R&D của kỹ sư Việt Nam; từ tri thức của chuyên gia toàn cầu phải trở thành công nghệ mà doanh nghiệp Việt có thể tiếp tục làm chủ.

Vì thế, thước đo của đổi mới sáng tạo trong giai đoạn mới không thể chỉ là có thêm bao nhiêu đề án, quỹ, trung tâm hay chương trình hỗ trợ. Thước đo khó hơn, nhưng thực chất hơn, là bao nhiêu công nghệ được thương mại hóa, bao nhiêu hợp đồng được ký, doanh thu và năng suất tăng bao nhiêu, doanh nghiệp Việt Nam làm chủ thêm được phần giá trị nào trong chuỗi công nghệ.