Giữ gìn hồn cốt làng cổ

Giữ nếp nhà nơi vùng Kinh Bắc cổ

Ở vùng sơn cước Bắc Ninh, khi sương núi còn đọng trên mái ngói âm dương, bản Bắc Hoa (xã Tân Sơn) thức dậy trong mùi khói bếp quen thuộc. Trong căn nhà trình tường đất đã gắn bó với gia đình qua nhiều thế hệ, bà Lương Thị Sấn khoác lên mình bộ trang phục dân tộc, chuẩn bị đón khách đến thăm bản.

"Nhà trình tường này hơn trăm tuổi rồi, từ thời các cụ để lại, đến đời tôi là đời thứ tư. Giữ được nếp nhà, nếp sống thì con cháu mới nhớ mình là người Nùng", bà Sấn nói.

Theo ông Vi Văn An, Chủ tịch UBND xã Tân Sơn, bản Bắc Hoa hiện có 160 hộ dân, trong đó 17 ngôi nhà cổ được xác định là trung tâm phát triển du lịch cộng đồng. Các nếp nhà trình tường đất, không gian sinh hoạt gia đình, trang phục truyền thống, dân ca Nùng… vẫn được duy trì nguyên vẹn, giàu bản sắc.

Việc phát triển Bắc Hoa được đặt trong khuôn khổ quy hoạch tổng thể của địa phương, bám sát yêu cầu bảo tồn nguyên trạng các giá trị văn hóa, kiến trúc.

Rời vùng sơn cước, về với đồng bằng Bắc Ninh, làng Thổ Hà hiện ra với dáng vẻ trầm mặc bên dòng sông Cầu. Hình ảnh cây đa, giếng nước, sân đình và hàng trăm nếp nhà cổ tạo nên không gian sống mà mỗi bước chân đều chạm vào lịch sử.

Ông Nguyễn Văn Hiệp, 70 tuổi (tổ dân phố Thổ Hà) chỉ tay về phía đình làng bảo, đình Thổ Hà được dựng từ thời Lê, là một trong những công trình kiến trúc tiêu biểu của vùng Kinh Bắc xưa. Đặc biệt, bức cửa võng tạo tác năm 1692 được xem là tinh hoa của nghệ thuật chạm khắc gỗ thế kỷ XVII. Năm 2020, cửa võng đình Thổ Hà được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Theo ông Nguyễn Đại Lượng, Bí thư, kiêm Chủ tịch HĐND phường Vân Hà, Thổ Hà là một thực thể văn hóa và kiến trúc sống của vùng Kinh Bắc. Trong bối cảnh đô thị hóa hiện nay, có 3 giá trị cốt lõi luôn được Thổ Hà ưu tiên bảo tồn.

Trước hết là cấu trúc không gian làng truyền thống với cổng làng, ngõ xóm, mặt nước, đình chùa gắn kết hữu cơ với khu dân cư. Thứ hai là kiến trúc nhà ở truyền thống, đặc biệt là các ngôi nhà cổ với hình thái, vật liệu và kỹ thuật xây dựng đặc trưng. Thứ ba là không gian văn hóa xã hội gắn với kiến trúc, từ nếp sinh hoạt cộng đồng, nghề truyền thống đến lễ hội, tín ngưỡng.

Làng cổ Đường Lâm, nơi thời gian ngừng lại

Tại làng cổ Đường Lâm, Hà Nội, trong căn nhà hơn 400 năm tuổi, bà Nguyễn Thị Điền chậm rãi kể, một số hạng mục xuống cấp theo thời gian, trong khi gia đình có 4 thế hệ cùng sinh sống. Có những thời điểm, con cháu trong nhà đề xuất xin phép Nhà nước được tu sửa lại một số phần cho phù hợp sinh hoạt, nhưng bà luôn cân nhắc rất kỹ.

Bà cho rằng, việc sửa chữa là cần thiết, song phải được thực hiện theo hướng bảo tồn có kiểm soát, giữ lại hình thái kiến trúc và cấu trúc không gian truyền thống. "Nhà có thể sửa để ở cho an toàn, nhưng cái dáng nhà, nếp nhà thì không nên mất đi", bà chia sẻ.

Theo ông Nguyễn Đăng Thạo, Giám đốc Trung tâm văn hóa phường Sơn Tây, việc đảm bảo lợi ích người dân được tính toán cụ thể. Hiện phường đã bố trí khu vực tái định cư cho người dân để bảo trì làng cổ, nhưng cũng cần thêm thời gian để người dân có sự hài hòa.

Di sản không thể sống nếu cư dân quanh nó không sống tốt. Bởi vậy, những giải pháp bảo tồn ở đây luôn đi cùng sinh kế, từ du lịch cộng đồng, dịch vụ trải nghiệm văn hóa đến các sản phẩm nghề truyền thống.

Đường Lâm hiện có hơn 90 căn nhà cổ, trong đó có hơn 10 căn có niên đại trên 400 năm được duy tu và bảo tồn nguyên trạng. Bảo tồn không phải là níu kéo quá khứ, mà là tạo cho quá khứ một chỗ đứng xứng đáng trong hiện tại.

Theo ông Thạo, quan trọng nhất là không đánh đổi bản sắc di sản lấy phát triển trước mắt. Bảo tồn cần linh hoạt nhưng có nguyên tắc, gắn với sinh kế của người dân, lấy cộng đồng làm trung tâm. Khi người dân được tham gia, được hưởng lợi và được lắng nghe, di sản mới tiếp tục sống cùng hiện tại.

Bản sắc, yếu tố bất biến của đô thị hiện đại

Theo ông Vũ Anh Tú, Phó vụ trưởng Vụ Quy hoạch - Kiến trúc (Bộ Xây dựng), Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn số 144/2025/QH15 đã tạo ra bước chuyển quan trọng về phân cấp, phân quyền trong lập, phê duyệt và quản lý quy hoạch khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Lần đầu tiên, chính quyền cấp cơ sở được xác lập rõ vai trò chủ thể trong hoạt động quy hoạch, không chỉ tổ chức thực hiện mà trực tiếp tham gia lập, thẩm định, phê duyệt và quản lý một số loại quy hoạch trong phạm vi quản lý.

Việc phân quyền gắn với không gian, cấp độ và tính chất quy hoạch, đồng thời gắn thẩm quyền với nguồn lực và trách nhiệm, điều này mở ra dư địa để địa phương chủ động hơn trong dẫn dắt phát triển.

Tuy nhiên, theo ông Tú, trao quyền mới chỉ là điều kiện cần. Quan trọng hơn là sự chuyển biến trong tư duy làm quy hoạch, từ quy hoạch để quản lý sang quy hoạch để dẫn dắt phát triển. Trong đó, con người, lịch sử và văn hóa phải được đặt ở vị trí trung tâm.

Còn theo KTS Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, dù chính quyền địa phương tổ chức theo mô hình nào, không gian sống vẫn phải được phát triển trên nền tảng của cấu trúc lịch sử đã hình thành qua thời gian. Quy hoạch không thể cắt rời ký ức không gian, bởi khi ký ức bị đứt gãy, bản sắc cũng mất đi.

Theo ông Chính, bản sắc đô thị không phải là những hình ảnh mang tính trang trí, mà là yếu tố "nơi chốn", nơi kết tinh lịch sử, văn hóa vùng miền, làng xã, làng nghề và đời sống cộng đồng.

Ngay trong lòng các đô thị hiện đại, mỗi phường, mỗi khu vực đều có những đặc trưng riêng cần được nhận diện và bảo vệ. Những không gian đã tồn tại hàng trăm năm như Thổ Hà hay Đường Lâm chính là lớp trầm tích văn hóa quý giá, nếu không được gìn giữ bằng quy hoạch và quản lý phù hợp, sẽ rất dễ bị bào mòn trước áp lực phát triển ngắn hạn.