Hạn ngạch phát thải là đòn bẩy chuyển đổi xanh ngành xi măng

Trong tiến trình giảm phát thải khí nhà kính, ngành xi măng được xem là lĩnh vực trọng điểm cần chuyển đổi mạnh mẽ. Thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải giai đoạn 2025 - 2026 là bước đi quan trọng, vừa tạo áp lực, vừa khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công nghệ. Nhằm phân tích rõ hơn những tác động và đề xuất giải pháp cho ngành, Báo Xây dựng trao đổi với PGS.TS Lương Đức Long, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Xi măng Việt Nam.

Thời gian qua, nhiều doanh nghiệp xi măng đã chủ động áp dụng công nghệ để giảm phát thải trong sản xuất.

Động lực tái cấu trúc sản xuất

Ông đánh giá vai trò của ngành xi măng như thế nào trong tiến trình Net Zero năm 2050 và vì sao thí điểm hạn ngạch phát thải là cần thiết?

Ngành xi măng là một trong ba lĩnh vực công nghiệp có mức phát thải khí nhà kính lớn nhất, cùng với nhiệt điện và thép.

Theo thống kê, xi măng chiếm khoảng 14,7% tổng phát thải quốc gia. Đây vừa là thách thức, vừa là trách nhiệm lớn đối với ngành trong tiến trình thực hiện cam kết Net Zero vào năm 2050.

Hiện nay, xi măng là một trong những trụ cột của hạ tầng quốc gia, nhưng cũng là lĩnh vực có đặc thù phát thải phức tạp, bởi quá trình sản xuất clinker gắn liền với phản ứng phân hủy đá vôi - nguồn phát thải khó giảm nhất.

Thời gian qua, nhiều doanh nghiệp sản xuất xi măng đã chủ động áp dụng công nghệ tận dụng nhiệt thừa để phát điện, chuyển đổi nhiên liệu sang rác thải công nghiệp, hay sử dụng tro bay làm phụ gia.

Việc đưa xi măng vào thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải là bước đi tất yếu, khẳng định vai trò tiên phong của ngành trong chiến lược giảm phát thải. Đây sẽ là động lực tự thân để doanh nghiệp sản xuất xi măng tái cấu trúc công nghệ, tối ưu hóa chu trình sản xuất từ clinker đến thành phẩm xi măng cuối cùng.

Nếu ngành xi măng thực hiện tốt, sẽ là minh chứng cho năng lực chuyển đổi xanh của công nghiệp Việt Nam, đồng thời tạo lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh các cơ chế quốc tế như CBAM của EU đang chuẩn bị áp dụng.

Trong giai đoạn thí điểm này, chúng tôi đánh giá cao việc Chính phủ kiến nghị chưa áp dụng các cơ chế tài chính, mua bán, trao đổi hạn ngạch hay các chế tài xử phạt vi phạm để giúp doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào việc làm quen với quy trình quản lý mới mà không bị áp lực bởi các gánh nặng chi phí hay rủi ro pháp lý chưa cần thiết.

Thí điểm hạn ngạch phát thải giai đoạn 2025 - 2026 mang lại tác động gì cho các doanh nghiệp sản xuất xi măng?

Việc áp dụng hạn ngạch phát thải sẽ tạo ra những tác động hai chiều đối với nhà sản xuất. Ở chiều tích cực, đây là động lực và sức ép buộc doanh nghiệp phải rà soát, tối ưu quy trình nhằm giảm chi phí năng lượng trong sản xuất.

Ở chiều ngược lại, nếu hạn ngạch được giao quá thấp, không tương ứng với sản lượng thực tế hoặc doanh nghiệp chưa đủ điều kiện để áp dụng các giải pháp công nghệ nêu trên thì chỉ còn hai lựa chọn: nộp phạt hoặc cắt giảm sản lượng. Cả hai phương án đều gây ảnh hưởng bất lợi đến hoạt động sản xuất và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường.

Liên quan hạn ngạch thí điểm được giao theo Quyết định số 699/QĐ-BNNMT, tôi nhận thấy có một số vấn đề cần trao đổi với cơ quan phân bổ hạn ngạch.

Đối với cơ quan quản lý, hiện nay, cả nước có 61 nhà máy xi măng với dây chuyền công nghệ hoàn chỉnh, bao gồm sản xuất clinker và xi măng. Con số này dự kiến sẽ tiếp tục tăng trong những năm tới, chưa kể đến các trạm nghiền xi măng.

Tuy nhiên, hiện mới chỉ có 51 nhà máy được thí điểm giao hạn ngạch. Điều này cho thấy phạm vi thí điểm chưa bao quát hết toàn ngành, cần tiếp tục nghiên cứu để bổ sung thêm các nhà máy vào diện phân bổ.

Về số liệu giao hạn ngạch, thống kê sản xuất năm 2025 cho thấy nhiều nhà máy xi măng được giao hạn ngạch thấp hơn đáng kể so với mức phát thải thực tế. Nếu đây là hạn ngạch chính thức chứ không phải thí điểm, rất nhiều nhà máy sẽ rơi vào tình trạng vượt hạn mức và bị xử phạt.

Điều này đặt ra yêu cầu phải rà soát, điều chỉnh phương pháp tính toán để đảm bảo hạn ngạch được phân bổ sát với thực tế sản xuất, tránh gây áp lực quá lớn cho doanh nghiệp.

Tránh "cào bằng" làm triệt tiêu động lực đổi mới

Theo ông, doanh nghiệp cần tập trung những hướng đổi mới công nghệ và quản trị nào để tạo ra bước chuyển thực chất?

Trước hết, các doanh nghiệp sản xuất xi măng cần phối hợp chặt chẽ cơ quan giao hạn ngạch để xác định mức phân bổ phù hợp với thực tế sản xuất. Đây là bước quan trọng nhằm đảm bảo hạn ngạch vừa phản ánh đúng năng lực của doanh nghiệp, vừa tạo động lực giảm phát thải.

Để giảm phát thải, trọng tâm là giảm chi phí năng lượng, bao gồm cả nhiệt năng và điện năng, đồng thời chuyển sang sử dụng nguồn năng lượng ít phát thải hơn và giảm hàm lượng clinker trong xi măng.

Một số giải pháp phổ biến có thể kể đến như cải tiến, nâng cấp thiết bị công nghệ để giảm tiêu hao năng lượng, song việc đầu tư thiết bị hiện đại thường đòi hỏi chi phí lớn.

Bên cạnh đó, việc sử dụng điện sạch như điện từ hệ thống phát điện tận dụng nhiệt thải lò nung hay chuyển đổi sang nhiên liệu thay thế như biomass cũng là hướng đi khả thi, đồng thời có thể được khấu trừ phát thải carbon.

Ngoài ra, một giải pháp quan trọng khác là giảm hàm lượng clinker trong xi măng. Doanh nghiệp có thể nghiên cứu tăng tỷ lệ sử dụng các loại phụ gia như xỉ hạt lò cao, xỉ phospho, tro bay nhiệt điện, tro xỉ lò vôi, puzolan, diatomit hay đất sét nung. Đây là xu hướng chung của thế giới, không chỉ giúp giảm phát thải mà còn góp phần nâng cao sức cạnh tranh của ngành xi măng Việt Nam.

Việc phân bổ nên bao phủ toàn bộ chu trình sản xuất xi măng, thay vì chỉ tập trung vào công đoạn sản xuất clinker.

Để hạn ngạch phát thải trở thành đòn bẩy cho ngành xi măng, ông có đề xuất gì về lộ trình, phương pháp phân bổ và cơ chế hỗ trợ trong giai đoạn tới?

Trước hết, cần ưu tiên xây dựng một hệ thống báo cáo khí nhà kính trực tuyến đồng bộ để tối ưu hóa quy trình kê khai và thẩm định; giảm bớt các thủ tục hành chính rườm rà cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, cần điều chỉnh cả về phạm vi và phương pháp phân bổ hạn ngạch. Việc phân bổ nên bao phủ toàn bộ chu trình sản xuất xi măng, thay vì chỉ tập trung vào công đoạn sản xuất clinker. Bởi lẽ, dư địa giảm phát thải lớn nhất hiện nay nằm ở việc tăng tỷ lệ phụ gia trong công đoạn nghiền xi măng và nếu chỉ tính riêng clinker thì nỗ lực này sẽ không được phản ánh đầy đủ vào kết quả chung của doanh nghiệp.

Ngoài ra, cần phân hóa hệ số điều chỉnh để ghi nhận đúng những doanh nghiệp đã đầu tư công nghệ hiện đại, tránh tình trạng "cào bằng" làm triệt tiêu động lực đổi mới. Nên kéo dài thời gian thí điểm từ 3 - 5 năm và chưa áp dụng chế tài xử phạt ngay, nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp thích nghi và hoàn thiện hệ thống quản trị dữ liệu.

Một điểm quan trọng khác là Nhà nước sớm ban hành mục tiêu giảm phát thải cho ngành xi măng đến năm 2030. Đây sẽ là "kim chỉ nam" để doanh nghiệp chủ động xây dựng chiến lược đầu tư dài hạn, phù hợp với lộ trình phát triển bền vững.

Cuối cùng, cơ chế khấu trừ phát thải cho việc sử dụng rác thải sinh hoạt làm nhiên liệu nung clinker cần được nghiên cứu và áp dụng. Nếu triển khai tốt, giải pháp này không chỉ giúp giảm phát thải CO₂ mà còn triệt tiêu khí methane (CH₄) từ các bãi rác - loại khí có hệ số biến đổi khí hậu gấp 27 - 30 lần so với CO₂.

Khi đó, hạn ngạch phát thải sẽ thực sự trở thành đòn bẩy cho ngành xi măng chuyển đổi xanh, vừa đáp ứng cam kết quốc gia, vừa nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Cảm ơn ông!