Hiến kế tái cấu trúc doanh nghiệp Nhà nước, tránh tình trạng "vừa đá bóng, vừa thổi còi"

Cổ phần hóa tiếp tục chậm tiến độ

Chia sẻ tại Hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng" do Báo Tiền phong tổ chức ngày 21/7, ông Bùi Khắc Hiền, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, một nghịch lý lớn hiện nay là Nhà nước giao vốn, giao tài sản cho doanh nghiệp nhưng chưa trao đầy đủ quyền sử dụng và khai thác các nguồn lực đó.

Theo ông, nhiều doanh nghiệp được giao quản lý quỹ đất, hạ tầng và khối tài sản trị giá hàng nghìn tỷ đồng nhưng lại không có quyền chủ động sử dụng để thế chấp, huy động vốn hay tổ chức hoạt động kinh doanh. Điều này khiến doanh nghiệp khó phát huy hiệu quả nguồn lực và hạn chế khả năng tăng trưởng.

"Không thể chỉ nhìn vào kết quả tăng trưởng rồi quy trách nhiệm hoàn toàn cho doanh nghiệp, trong khi cơ chế quản lý còn nhiều ràng buộc. Nếu coi đất đai, cơ sở hạ tầng là vốn của doanh nghiệp thì phải trao quyền kinh doanh; còn nếu chỉ giao vận hành thì không thể xem đó là nguồn lực để yêu cầu doanh nghiệp tạo tăng trưởng", ông Hiền nói.

Thực tế, sau hơn 30 năm sắp xếp, ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước, Bộ Tài chính cho biết, số doanh nghiệp Nhà nước đã giảm từ hơn 12.000 xuống còn 695 vào cuối năm 2025. Khối doanh nghiệp này hiện nắm giữ khoảng 4,5 triệu tỷ đồng tài sản, đạt doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp khoảng 390.000 tỷ đồng cho ngân sách.

Tuy nhiên, quá trình tái cơ cấu vẫn diễn ra chậm. Hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực được giao; mô hình quản trị chậm đổi mới, năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn hạn chế. Giai đoạn 2021-2025, tiến độ cổ phần hóa và thoái vốn đều không đạt kế hoạch.

Đến cuối năm 2025, mới có 180 trong tổng số 616 doanh nghiệp hoàn thành đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn, thu về khoảng 3.720 tỷ đồng.

Theo ông Linh, nguyên nhân chủ yếu là phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp, công tác chuẩn bị cổ phần hóa thiếu hiệu quả, cùng tâm lý e ngại trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu doanh nghiệp và cơ quan đại diện chủ sở hữu.

Cần tách bạch nhiệm vụ kinh doanh với nhiệm vụ công ích

Ông Nguyễn Đức Hiển, Phó trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị đã đặt ra nhiều yêu cầu mới, đòi hỏi doanh nghiệp nhà nước phải đổi mới tư duy về sắp xếp, chuyển đổi mô hình quản trị để thực sự giữ vai trò dẫn dắt trong các lĩnh vực then chốt, thiết yếu của nền kinh tế.

Vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là sắp xếp lại doanh nghiệp mà phải chuyển sang cơ cấu lại, phân bổ lại và nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực.

Để thực hiện mục tiêu này, ông Nguyễn Đức Hiển cho rằng cần tập trung vào một số nội dung trọng tâm. Trước hết, phải xác định rõ phạm vi các lĩnh vực mà doanh nghiệp Nhà nước cần đóng vai trò dẫn dắt, trên cơ sở phân tích các ngành hạ tầng chiến lược, công nghệ nền tảng, lĩnh vực thiết yếu hoặc những ngành mà khu vực tư nhân chưa đủ năng lực đầu tư.

Bên cạnh đó, cần hình thành các doanh nghiệp đầu chuỗi, doanh nghiệp đầu tàu để tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Một yêu cầu quan trọng khác là tách bạch nhiệm vụ kinh doanh với nhiệm vụ chính trị và nhiệm vụ công ích, đồng thời xác định rõ các điểm nghẽn về thể chế cần ưu tiên tháo gỡ, tạo điều kiện để doanh nghiệp Nhà nước có quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong đầu tư, kinh doanh nhưng vẫn bảo đảm cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ.

Ông Hiển cũng nhấn mạnh, Nghị quyết 79 đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% doanh nghiệp nhà nước áp dụng các tiêu chuẩn quản trị của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Vì vậy, cần đổi mới cơ chế đánh giá hiệu quả doanh nghiệp, chuyển từ cách tiếp cận dựa chủ yếu vào các chỉ tiêu tài chính hằng năm sang đánh giá tổng thể, qua đó tạo động lực để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào các lĩnh vực có rủi ro cao như đổi mới sáng tạo, khoa học và công nghệ.

Ngoài ra, cần tiếp tục cổ phần hóa, thoái vốn, hợp nhất doanh nghiệp Nhà nước theo nguyên tắc, tiêu chí và lộ trình cụ thể. Cần đẩy nhanh việc triển khai cơ cấu toàn diện mô hình hoạt động của Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC), tiến tới thành lập Quỹ đầu tư quốc gia để giải quyết các câu chuyện đầu tư và xử lý doanh nghiệp yếu kém nhanh hơn, tránh kéo dài gây lãng phí lớn.

"Chúng ta muốn có năng lực tự chủ chiến lược nhưng doanh nghiệp chúng ta không mạnh thì rất khó. Doanh nghiệp vừa và nhỏ muốn phát triển phải có doanh nghiệp đủ mạnh dẫn dắt", ông Hiển nhấn mạnh.

Chấm dứt tình trạng cơ quan quản lý Nhà nước đồng thời làm đại diện chủ sở hữu doanh nghiệp 

Ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội cho rằng, tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước không chỉ là sáp nhập, giải thể hay thoái vốn mà phải hướng tới nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh và vai trò dẫn dắt của khu vực này theo tinh thần Nghị quyết 79.

Ông đề xuất ba nhóm giải pháp. Thứ nhất, xử lý dứt điểm các vướng mắc về tài chính, pháp lý và đất đai để tháo gỡ điểm nghẽn cho cổ phần hóa, chuyển giao doanh nghiệp. Thứ hai, đổi mới quản trị theo thông lệ quốc tế, lựa chọn các tiêu chuẩn OECD phù hợp và thể chế hóa thành quy định pháp luật. Thứ ba, chuyển từ tư duy hành chính sang cơ chế thị trường trong cổ phần hóa, thoái vốn, căn cứ vào điều kiện thị trường thay vì kế hoạch cứng.

Đồng quan điểm, GS.TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, cần chấm dứt tình trạng cơ quan quản lý Nhà nước đồng thời làm đại diện chủ sở hữu doanh nghiệp, dẫn đến "vừa đá bóng, vừa thổi còi".

Ông đề xuất tách bạch chức năng quản lý và quản lý vốn; các bộ tập trung xây dựng chính sách, còn việc đầu tư, kinh doanh vốn giao cho các tổ chức chuyên trách hoạt động theo cơ chế thị trường.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp nhà nước cũng cần được phân loại theo từng nhóm để có cơ chế quản lý phù hợp, qua đó nâng cao hiệu quả hoạt động và phát huy vai trò dẫn dắt nền kinh tế.