Hiện vật tái hiện dấu ấn lịch sử trên đèo Lũng Lô

Mang hơi thở chiến trường

Sáng 7/5 tại Bảo tàng tỉnh Lào Cai, giữa dòng người tham quan bảo tàng, nhiều người không giấu được xúc động khi đứng trước chiếc đèn bão cũ kỹ, những chiếc cuốc chim sứt mẻ hay chiếc "ớp" đựng cơm đã nhuốm màu thời gian. Những hiện vật giản dị ấy lại mang trong mình sức nặng của lịch sử, gợi nhắc về một thời mở đường trong mưa bom bão đạn.

Ở vị trí trang trọng trong không gian trưng bày là chiếc "đèn bão" từng thuộc Ban chỉ huy công trường 13A sử dụng trong chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1953-1954. Lớp kim loại đã xỉn màu, mặt kính không còn nguyên vẹn, nhưng với nhiều người, đó không đơn thuần là một vật dụng chiếu sáng.

Theo giới thiệu của cán bộ bảo tàng Mai Thị Thúy Hương, trong những năm 1954, khi chiến dịch Điện Biên Phủ bước vào giai đoạn ác liệt, đèo Lũng Lô trở thành tuyến vận tải chiến lược đặc biệt quan trọng. 

Ban ngày, máy bay địch liên tục ném bom đánh phá nhằm cắt đứt con đường chi viện của quân ta. Ban đêm, lực lượng dân công hỏa tuyến và thanh niên xung phong lại soi đèn bão lao ra mở đường, san hố bom để xe vận tải tiếp tục vượt núi tiến về Điện Biên.

Bà Mai Thị Thúy Hương, nhân viên bảo tàng chia sẻ: "Nhiều du khách khi nhìn những hiện vật này thường rất bất ngờ vì chúng quá giản dị. Nhưng chính sự giản dị ấy lại cho thấy tinh thần kiên cường của quân và dân ta thời chiến. Một chiếc đèn bão nhỏ bé thôi nhưng đã đồng hành cùng biết bao dân công hỏa tuyến giữa mưa bom đạn".

Bên cạnh chiếc đèn bão là những chiếc cuốc chim, xẻng, cào bốn răng (của Đại đội thanh niên xung phong xã Hưng Khánh, huyện Trấn Yên) công cụ lao động của lực lượng mở đường năm xưa. 

Những lưỡi xẻng đã mòn vẹt, của ông Hà Văn Đoạn được sử dụng phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ trên đoạn đường km 15 (Voi Vượt) km 18 (Thác Hiến), Đèo Lũng Lô năm 1954.

Không máy móc hiện đại, không thiết bị cơ giới, tất cả đều dựa vào sức người. Từng nhát cuốc bổ vào đá núi, từng nhịp xẻng san lấp hố bom đều diễn ra trong cuộc chạy đua với thời gian. 

"Nhiều hiện vật nhìn rất nhỏ bé nhưng phía sau là biết bao câu chuyện về sự hy sinh. Có những dân công vừa lấp xong hố bom thì máy bay lại quay lại đánh phá. Nhưng không ai lùi bước", bà Hương xúc động nói.

Ở một góc khác là chiếc "ớp" đựng cơm của ông Nguyễn Vũ, cán bộ y tế Yên Bái, sử dụng trong thời kỳ phục vụ công trường 13A, nó đơn sơ đến mức khó tin. Những bữa ăn ngày ấy chỉ có cơm độn ngô, sắn cùng chút muối vừng, rau rừng. Nhưng chính những nắm cơm giản dị ấy đã tiếp thêm sức lực cho hàng vạn con người ngày đêm mở đường phục vụ chiến dịch.

Đứng trước những hiện vật ấy, nhiều người trẻ không khỏi lặng người. Bởi chiến tranh giờ đây chỉ còn trong sách vở, nhưng qua từng món đồ cũ kỹ, lịch sử như hiện lên rõ ràng và gần gũi hơn bao giờ hết.

Ôn lại truyền thống đèo Lũng Lô huyền thoại

Không chỉ được lưu giữ trong bảo tàng, những ký ức về đèo Lũng Lô và Chiến thắng Điện Biên Phủ còn được nhắc lại qua nhiều hoạt động giáo dục truyền thống dành cho thế hệ trẻ hôm nay.

Tại chương trình sinh hoạt chuyên đề "Chiến thắng Điện Biên Phủ mốc son chói lọi trong lịch sử dân tộc" được tổ chức 7/5/2026  do Tiểu đoàn Cảnh sát cơ động số 3, Trung đoàn Cảnh sát cơ động Tây Bắc tổ chức, những câu chuyện lịch sử đã khiến nhiều cán bộ, chiến sĩ xúc động.

Ông Nông Thụy Sỹ, nguyên Phó ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy, Phó chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Lào Cai, người trực tiếp nói chuyện truyền thống tại chương trình cho biết, đèo Lũng Lô từng là "mạch máu giao thông" đặc biệt quan trọng trong chiến dịch Điện Biên Phủ. 

"Địch đánh phá rất ác liệt nhằm cắt đứt tuyến vận tải. Nhưng càng bị đánh phá, quân và dân ta càng quyết tâm giữ đường. Ban ngày bom cày nát mặt đường, ban đêm dân công lại soi đèn bão đi sửa. Chính ý chí ấy đã góp phần làm nên thắng lợi lịch sử", ông Sỹ chia sẻ.

Theo ông Nông Thụy Sỹ, điều đáng khâm phục nhất chính là tinh thần đoàn kết và sự hy sinh của những con người bình dị nơi hậu phương Tây Bắc. Họ có thể là nông dân, thanh niên hay phụ nữ dân tộc, nhưng khi Tổ quốc cần, tất cả đều sẵn sàng lên đường. 

"Ngày nay, thế hệ trẻ có thể khó hình dung được sự gian khổ ấy. Vì vậy việc giáo dục truyền thống thông qua hiện vật, câu chuyện lịch sử là rất cần thiết để hun đúc lòng yêu nước", ông Sỹ nói thêm.

Trong không khí trang nghiêm của buổi sinh hoạt truyền thống, nhiều chiến sĩ trẻ chăm chú theo dõi từng thước phim tư liệu, lắng nghe từng câu chuyện về chiến dịch Điện Biên Phủ.

Trung tá Lê Thế Vinh, lãnh đạo đơn vị, cho rằng những hoạt động như vậy có ý nghĩa đặc biệt đối với lực lượng vũ trang hôm nay. 

"Chiến thắng Điện Biên Phủ không chỉ là niềm tự hào dân tộc mà còn để lại nhiều bài học quý giá về ý chí, tinh thần đoàn kết và quyết tâm vượt khó. Chúng tôi mong muốn mỗi cán bộ, chiến sĩ hôm nay hiểu rõ giá trị của hòa bình, từ đó nâng cao trách nhiệm trong công tác, rèn luyện và bảo vệ nhân dân", trung tá Vinh nhấn mạnh.

Điểm nhấn của chương trình là Mini Game "Tự hào Điện Biên - Dấu ấn Yên Bái" với hơn 20 câu hỏi về Chiến thắng Điện Biên Phủ và vai trò hậu phương của các tỉnh Tây Bắc.

Không khí hội trường trở nên sôi nổi khi các chiến sĩ trẻ hào hứng tham gia trả lời. Những tiếng vỗ tay, tiếng reo vui khiến buổi sinh hoạt truyền thống không còn khô cứng mà trở nên gần gũi, dễ tiếp cận hơn.

72 năm đã trôi qua kể từ ngày lá cờ "Quyết chiến quyết thắng" tung bay trên nóc hầm De Castries, nhưng âm vang Điện Biên vẫn còn nguyên giá trị.

Đèo Lũng Lô hôm nay đã đổi thay, không còn dấu vết bom đạn, thay vào đó là tuyến giao thông thông suốt phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Thế nhưng ký ức về một thời mở đường vẫn còn đó qua từng hiện vật được lưu giữ trong bảo tàng và qua những câu chuyện lịch sử được truyền lại cho thế hệ trẻ.