Họa sĩ Đỗ Đức: Người kể chuyện nhân sinh qua hình tượng ngựa

Vẽ ngựa không để phô trương

Thưa họa sĩ, ông có biết, ở Việt Nam, người ta gọi Đỗ Đức là "vua vẽ ngựa"?

Tôi nghĩ bạn bè yêu quý nên nói như vậy thôi! Thật ra hồi đầu vẽ ngựa, tôi không để ý nhiều chỉ quan sát thế nào vẽ như vậy. 

Cho đến khi tôi thực hiện triển lãm vào năm 1993, họa sĩ Mai Văn Hiến có đến xem và nhận xét: "Ở nước mình, có mình mày cậu vẽ ngựa". Tôi không dám nhận vì trước đó đã rất nhiều họa sĩ đàn anh, bạn bè đã từng vẽ ngựa rồi.

Họa sĩ Mai Văn Hiến phân tích thêm với tôi rằng: "Đúng là ngày trước có rất nhiều họa sĩ vẽ ngựa. Nhưng họ chỉ mô tả con ngựa. Có khi còn vẽ sai. Nhưng tất cả ngựa của họ trông đồ sộ, phi ngang phi dọc, phi lên phi xuống như ngựa chiến hoặc là con ngựa trang trí trông vui mắt. Ngựa ấy khác.

Nhưng ngựa của cậu tinh tế lắm. Ngựa miền núi có nhiều giống khác nhau. Có loại ngựa ngẩng cao đầu là ngựa cưỡi, ngựa chiến. Ngựa thồ là giống ngựa dé có đặc điểm đầu to, cổ mảnh, bụng to, chân mảnh. Đó là lý do giống ngựa này lúc nào cũng cúi đầu. Cậu quan sát tài thật". Khi nghe họa sĩ Mai Văn Hiến nhận xét, tôi mới biết mình đã vẽ đủ.

Ông còn nhớ cơ duyên nào đã đưa ông gắn bó lâu dài với hình tượng ngựa?

Tôi vẽ ngựa từ rất sớm, từ khi bắt đầu học vẽ. Nhưng ấn tượng nhất là vào năm 1973. Đó là lần đầu tiên đi Hà Giang (cũ). Khi ấy, nơi đây vẫn còn hoang vu, hiểm trở. 

Ban đầu, tôi đi ký họa vẽ ngựa ở chợ. Ngựa ở đó có rất nhiều dáng, nhưng tôi ấn tượng nhất là ngựa có yên thồ được lót tấm vải đỏ trên lưng. 

Tôi bắt đầu vẽ đơn giản là vì tôi yêu hình thể con vật ấy: Đẹp, cân đối, có nhịp điệu. Càng vẽ lâu, càng sống gần với đời sống miền núi, tôi càng nhận ra ở con ngựa những phẩm chất rất giống con người.

Từ bạn đường miền núi đến biểu tượng nhân sinh

Từ hành trình quan sát và sống cùng đời sống miền núi, con ngựa dần mang đến cho ông những suy ngẫm gì về con người và thân phận?

Khi vẽ liên tục, tôi nhận ra con ngựa hiền hậu, trung thành, nhẫn nại và thật tử tế với con người. Nó có một cái gì đó rất… rất gần với con người. Ngựa làm nhiều, nói ít, lặng lẽ gánh vác, lựa từng bước đi trên những con đường gập ghềnh, hiểm trở mà người đi còn khó. 

Ở vùng núi, ngựa không chỉ là con vật, mà là bạn đường, là một thành viên trong gia đình. Có lúc, đứng bên con ngựa, người ta thấy ấm áp như bên một người bạn thân đáng tin cậy. 

Chính từ những cảm nhận ấy, việc vẽ ngựa với tôi dần chuyển hóa thành vẽ người. Tôi coi như khi vẽ ngựa là vẽ người, chứ không còn vẽ ngựa nữa. Có lẽ vì thế, tôi vẽ ngựa nhiều mà không bị nhàm, không quanh đi quẩn lại một hai dáng ngựa.

Khi vẽ đủ lâu, câu chuyện con ngựa trong tranh của tôi cũng là câu chuyện về thân phận con người. Tôi từng mất 3 năm để hoàn thành bức tranh vẽ hình tượng con ngựa đi không có người dắt, dưới chân không có vệt đường, nhưng trên lưng vẫn có bao thồ - để nói đến kiếp người.

Con người cũng vậy, trên đường đời vạn dặm thì mỗi cá nhân phải tự chọn lấy con đường cho riêng mình. 

Bản chất cuộc đời này là "vạn lý độc hành" của mỗi cá nhân, "độc hành" trong mọi suy nghĩ và "độc hành" trong mọi hành vi. Tự mỗi con người phải chịu trách nhiệm cho chính cuộc đời mình. Anh chị em, con cái, vợ chồng có thể yêu thương, giúp đỡ nhau nhưng không thể cho nhau sức khỏe. Trong nhiều trường hợp mình phải là người tự quyết định.

Vậy khi bước vào không gian mùa xuân trong tranh, hình tượng con ngựa của ông có sự chuyển biến nào so với những tác phẩm trước đó?

Mỗi một người vẽ đều có ý thức riêng. Có người vẽ ngựa lồng, ngựa phi chỉ để lấy không khí hào hùng hay khoe sức mạnh, cơ bắp. 

Ngựa trong tranh của tôi là con ngựa của suy tư, trải nghiệm và những suy ngẫm về sự đời. Đó cũng là đặc tính của người vùng cao. Họ thật thà, chất phác, không khoe mẽ, phô trương, hỏi gì nói vậy. Đa số ngựa của tôi là như vậy, có khi là độc bản, khi thì đôi bản…

Trong những bức tranh mùa xuân với kích thước lớn, tôi vẫn chấm phá hình ảnh một con ngựa rất nhỏ. Có người bảo trông nó cô đơn quá, đó cũng là một cách tiếp cận. Nhưng cái tôi muốn nhấn mạnh là không gian trong trẻo của mùa xuân. Nó đẹp như sức lực, sự thanh tân của con ngựa.

Hình ảnh con ngựa trong không gian ấy vì thế mang ý nghĩa quan trọng. Nếu thiếu nó, bức tranh vẫn có núi, có sương, có hoa nhưng sẽ thiếu vắng nhịp sống.

Từ cuộc chơi chất liệu đến chiều sâu biểu đạt

Qua nhiều năm sáng tác, ông đã đi qua khá nhiều chất liệu khác nhau. Với ông, chất liệu đóng vai trò như thế nào trong việc thể hiện hình tượng ngựa?

Tôi vẽ trên nhiều chất liệu: trên giấy, khắc gỗ, sơn dầu, giấy dó cũng nhiều... Mỗi chất liệu đều có ngôn ngữ riêng, nhưng chất liệu nào cho tôi một cách tiếp cận khác nhau với cùng một đề tài.

Khi đã trải nghiệm nhiều chất liệu, điều gì thôi thúc ông tiếp tục chuyển thể tác phẩm từ chất liệu khắc gỗ, sơn dầu sang sơn mài trong bộ tranh "Mùa xuân biên cương" tại triển lãm "Sắc xuân Bính Ngọ"?

Tôi coi đây là một cuộc chơi thử nghiệm và hành trình khám phá với chất liệu sơn mài khi được thể hiện qua lối nhìn của sơn dầu, giấy dó. Vì vậy, tôi chủ động không đi theo lối sơn mài truyền thống của các thế hệ trước, hạn chế việc sử dụng những vật liệu quen thuộc như vàng, bạc, son then hay vỏ trứng theo cách trang trí, mà tập trung vào bề mặt, vào cảm giác vật chất của tranh

Có những phác thảo tôi làm từ vài chục năm trước, đến bây giờ mới đưa lên sơn mài. Khoảng cách thời gian không làm ý tưởng cũ đi, mà cho phép tôi nhìn lại nó bằng một tâm thế khác. 

Tôi coi đó là một cuộc "dò tìm", không nhằm tạo ra điều gì đặc biệt, mà để hiểu sâu hơn khả năng biểu đạt nội tại của chất liệu sơn mài. Tôi thấy như thế là ổn - vì điều tôi tìm không phải sự khác biệt về hình thức, mà là chiều sâu biểu đạt.

Xin trân trọng cảm ơn ông!