Khi lịch sử “tái sinh” trên không gian số

Đây không chỉ là trào lưu, mà là sự chuyển dịch sâu sắc, nơi lịch sử trở thành một phần sống động của đời sống đương đại.

Tái hiện sống động

Theo thống kê của TikTok, hashtag #lichsuvietnam có 351,9 nghìn lượt sử dụng, #giaiphongmiennam đạt 435,9 nghìn và #30thang4 đạt 369,7 nghìn lượt. Trong bối cảnh hơn 60% người dùng TikTok thuộc thế hệ Gen Z, những con số này cho thấy lịch sử không hề lép vế trong dòng chảy nội dung số.

Trên nền tảng này, nhiều trào lưu sáng tạo nội dung lịch sử đã hình thành và lan rộng. Ở nhóm nội dung được đầu tư chỉn chu, kênh Vẽ kể chuyện (1,1 triệu người theo dõi) là ví dụ khi kể bằng tranh vẽ kết hợp giọng đọc, tái hiện những lát cắt lịch sử giàu cảm xúc; kênh EZ Sử (14.500 người theo dõi) nổi bật với các video tóm tắt, minh họa sinh động, giúp người xem tiếp cận nhanh các giai đoạn, sự kiện lớn.

Trong khi đó, các kênh như Lịch sử 4000 năm Người Việt Nam (1,3 triệu người theo dõi) cho thấy sức hút của dạng series ngắn, khi chia nhỏ câu chuyện về Chủ tịch Hồ Chí Minh hay các giai đoạn lịch sử thành nhiều phần dễ theo dõi.

Những cá nhân sáng tạo như Quỳnh Giao (788.400 lượt theo dõi) lại kết hợp kiến thức lịch sử với các hình thức bắt trend như diễn xuất, biến hình, giúp nội dung gần gũi, dễ lan tỏa hơn.

Không chỉ video, podcast cũng trở thành kênh học lịch sử mới trên các nền tảng như Spotify, YouTube. Các chương trình như "Chuyện người Việt kể", "Bí ẩn sử Việt", "Việt sử Podcast"… kết hợp âm thanh, nhạc nền, hiệu ứng, mang đến trải nghiệm như nghe một bộ phim radio.

Người trẻ chọn "kể" thay vì học lịch sử

Nguyễn Hiếu (19 tuổi), sinh viên tại Hà Nội, chia sẻ: "Trước đây, tôi nghĩ lịch sử khá khô và khó nhớ nên ít tìm hiểu. Nhưng khi xem các video ngắn có hình ảnh, âm nhạc, cách kể lôi cuốn, câu chuyện hoàn toàn khác".

Từ sự chuyển dịch đó, ngày càng nhiều người trẻ bước vào hành trình kể lại lịch sử theo cách riêng. Song song với biểu diễn, giảng dạy, diễn viên múa Diệu Nguyên (Nhà hát Trưng Vương, Đà Nẵng) chọn diễn tả cảm xúc qua các ca khúc chiến tranh, lịch sử trên TikTok bằng ngôn ngữ hình thể.

Đằng sau mỗi video ngắn là quá trình chuẩn bị không đơn giản. Nguyên bắt đầu từ việc nghe kỹ nhạc, đọc lời, tìm hiểu bối cảnh, câu chuyện để nắm tinh thần cốt lõi. Khi cảm xúc đủ "chín", cô mới biên đạo, thử nghiệm động tác sao cho vừa đúng nhịp, vừa truyền tải cảm xúc.

Phần dàn dựng được tiết chế tối giản: Trang phục quen thuộc, bối cảnh đơn giản, đổi lại là sự chăm chút vào ánh mắt, nhịp thở, độ mềm chuyển động - những yếu tố quan trọng để truyền tải cảm xúc. Có video mất một ngày hoàn thiện, cũng có bài chỉ vài tiếng khi cảm xúc trọn vẹn.

Cách làm này lý giải vì sao Nguyên không đặt mình vào vai trò "dạy" lịch sử, mà chỉ kể lại cảm xúc của mình về những câu chuyện đó bằng múa.

"Nếu một bạn trẻ xem video, thấy hay rồi tò mò tìm hiểu thêm về bài hát, câu chuyện phía sau, với tôi đã là thành công", nữ diễn viên bày tỏ.

Cách làm này cũng cho thấy điểm chung với nhiều nhà sáng tạo nội dung chiến tranh, lịch sử hiện nay: Không chạy theo quy mô mà chú trọng cảm xúc và cách kể.

Được ví như "cầu nối cảm xúc", kênh TikTok Vẽ kể chuyện của Thủy Tiên bắt đầu từ những điều nhỏ như một câu chuyện dã sử hay lát cắt đời thường của nhân vật lịch sử, kể bằng cách lồng ghép hình ảnh, tranh vẽ.

Với mỗi video, Thủy Tiên dành thời gian tìm, đối chiếu tư liệu, chọn góc tiếp cận, viết kịch bản, vẽ, thu âm và dựng. Trung bình mất 1-2 ngày, riêng phần vẽ khoảng 5-6 tiếng. Trong đó, nặng nhất là tìm tư liệu và viết kịch bản.

"Khó nhất vẫn là cách kể. Với 30-60 giây, nếu lược sai, câu chuyện sẽ sai lệch. Vì vậy, mỗi video phải đảm bảo thông tin có nguồn, cấu trúc rõ ràng, giữ được cảm xúc để người xem thấy mình đang nghe một câu chuyện, không phải bài học", cô chia sẻ.

Dù luôn dựa vào các nguồn chính thống như "Đại Việt sử ký toàn thư", "Đại Nam thực lục", tài liệu nghiên cứu và báo chí uy tín, đồng thời đối chiếu nhiều nguồn, nhưng Thủy Tiên vẫn từng gặp sai sót và nhận phản hồi gay gắt. Cô sẵn sàng nhận và sửa sai khi hiểu rằng "làm nội dung lịch sử là một trách nhiệm rất lớn".

Ranh giới giữa sáng tạo và sự thật

Theo PGS. TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, việc lịch sử và chất liệu chiến tranh bước vào đời sống số bằng nhiều hình thức là minh chứng người trẻ chưa bao giờ quay lưng với quá khứ. Khi lịch sử được kể bằng ngôn ngữ của thế hệ trẻ, quá khứ vẫn có sức sống mãnh liệt trong dòng chảy sáng tạo hiện đại.

PGS. TS Nguyễn Văn Thăng Long, giảng viên cao cấp ngành Truyền thông Chuyên nghiệp, Đại học RMIT gọi đây là hiện tượng "ký ức tham dự", khi người trẻ không chỉ tiếp nhận mà còn chủ động tái tạo, diễn giải lịch sử.

"Khi bạn trẻ hóa trang thành người lính, phổ nhạc tác phẩm thời chiến trên nền nhạc hiện đại, họ đang kết nối thế hệ", ông nhìn nhận.

Tuy nhiên, ông cũng cho rằng nhiều nội dung lịch sử mới dừng ở "bề mặt" - đẹp, nhanh nhưng thiếu chiều sâu. Việc lược giản để phù hợp video ngắn tiềm ẩn nguy cơ sai lệch nếu không kiểm soát tốt, nên nguyên tắc cốt lõi vẫn là tôn trọng sự thật lịch sử.

Sáng tạo có thể dựa trên lịch sử, cho phép hư cấu, nhưng không được sai lệch bản chất sự kiện hay xúc phạm nhân vật lịch sử. Người làm nội dung cần đối chiếu kỹ với sử liệu uy tín. Các nền tảng như Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, chuyên gia sử học uy tín có thể là đối tác nội dung cho nhà sáng tạo trẻ.

PGS. TS Bùi Hoài Sơn cũng cảnh báo ranh giới giữa "dễ tiếp cận" và "dễ dãi": Có thể dùng âm nhạc, hoạt cảnh, hóa thân, kể chuyện ngắn, nhưng không biến mất mát, hy sinh, đau thương thành chất liệu "câu view". Nội dung về chiến tranh, ký ức dân tộc, anh hùng liệt sĩ hay sự kiện lớn luôn đòi hỏi sự cẩn trọng, lòng biết ơn và chuẩn mực văn hóa.

Vì thế, cần kết nối nhà sáng tạo với nhà sử học, bảo tàng, cơ quan lưu trữ. Khi có nền tảng tri thức vững, video ngắn vẫn có thể vừa hấp dẫn vừa chính xác.

Xa hơn là duy trì chuyển dịch bền vững. Cần xây dựng hệ sinh thái sáng tạo với dữ liệu chuẩn, sự tham gia của các thiết chế văn hóa và mạng lưới hỗ trợ người làm nội dung.