Làm bạn với con đúng cách

Mầm mống của lệch lạc nhận thức

Cô Nguyễn Phương Lan, một giáo viên chủ nhiệm THCS tại Hà Nội chia sẻ, khi bước vào bậc trung học, nhân cách của trẻ bắt đầu có xu hướng "cứng" lại, tạo nên rào cản trong việc uốn nắn nếu thiếu sự thấu cảm.

Đây là giai đoạn vai trò của gia đình quan trọng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, có một thực tế là nhiều phụ huynh vì áp lực mưu sinh và sự bận rộn, đã vô tình để mặc con với chiếc điện thoại thông minh như một công cụ giải trí để rảnh tay làm việc.

Theo các chuyên gia giáo dục, việc cha mẹ thiếu quan tâm, để trẻ bị cuốn vào guồng quay vô định của internet là mầm mống của sự lệch lạc về nhận thức đối với các em sau này.

Trẻ em với bản tính tò mò thiên bẩm dễ dàng bị cuốn vào những nội dung vô bổ, nhảm nhí hơn là việc đọc sách hay rèn luyện tư duy. Nguy hiểm hơn, sự lệ thuộc vào các công cụ AI như ChatGPT để "giải hộ" bài tập đang âm thầm xói mòn chất xám và khả năng phản biện độc lập.

Mất khả năng tư duy vì phụ thuộc AI

Khi không làm chủ được công cụ, trẻ dần mất đi năng lực phân biệt đúng sai, chỉ biết ỷ lại vào những kết quả có sẵn mà không qua quá trình lao động trí não khắt khe.

Câu chuyện của chị Nguyễn Mai Anh (Hà Nội) là một lát cắt điển hình. Chị từng để con tiếp xúc với iPad quá sớm mà thiếu sự kiểm soát, dẫn đến hệ quả trẻ lười đọc sách, chỉ say mê những video ngắn giải trí hời hợt. Khi bị yêu cầu rời xa thiết bị, trẻ nảy sinh tâm lý gắt gỏng, khó chịu.

Đỉnh điểm của sự lệ thuộc là khi làm bài tập, trẻ dùng AI để trả lời toàn bộ câu hỏi, khiến khả năng cảm thụ văn học, cuộc sống căn bản gần như biến mất. Chị Mai Anh đã phải kiên trì "lội ngược dòng", dành 15 phút mỗi tối cùng con đọc sách để khôi phục tư duy ngôn ngữ và sự tập trung cho trẻ.

Không dừng lại ở đó, "cơn lốc" AI còn tạo ra những lỗ hổng kiến thức nghiêm trọng. Anh Hoàng Văn Nam, một phụ huynh có con ôn thi lớp 10 chia sẻ sự bàng hoàng khi con trai mình hoàn toàn "đứng hình" trước đề thi sáng tạo đòi hỏi suy luận độc lập, dù trước đó điểm số bài tập về nhà luôn rất cao nhờ sự trợ giúp của AI.

Đây là lời cảnh tỉnh đắt giá cho những bậc cha mẹ tin rằng công nghệ có thể thay thế hoàn toàn năng lực tư duy thực thụ.

Trẻ cần được thấu hiểu, sẻ chia

Theo chuyên gia tâm lý Hồng Hương, để giáo dục trẻ hiệu quả, đặc biệt là giai đoạn cấp 2 và cấp 3, cha mẹ cần nắm vững kỹ thuật "làm bạn". Làm bạn ở đây không phải là sự chiều chuộng thái quá hay học theo phong cách của trẻ, mà là kiến tạo một không gian an toàn để trẻ dám sẻ chia.

Ở lứa tuổi này, cảm xúc của trẻ phát triển mạnh mẽ như những "cơn gió", trong khi lý trí vốn là "sợi dây diều". Vì thế, cha mẹ chính là "cột đỡ" quan trọng để giữ sợi dây lý trí không bị đứt đoạn trước những biến động nội tâm.

Bí quyết nằm ở việc lắng nghe thấu hiểu, thay vì sắm vai "quan tòa" phán xét. Khi trẻ kể về một sự ấm ức hay một sai lầm, điều trẻ cần nhất là được xả hết "thùng rác" cảm xúc dồn nén. Chỉ khi những bức xúc được gạn sạch, tâm trí trẻ mới đủ bình thản để tiếp nhận những giá trị thiện lương và nhân văn từ người lớn.

Sự thay đổi của gia đình anh Trần Văn Hưng (phường Hoàng Liệt, Hà Nội) là minh chứng sống động. Từng phải đối mặt với việc con gái đóng sập cửa phòng, từ chối giao tiếp do bị mắng nhiếc, anh Hưng đã chọn cách chia sẻ, tâm sự, thay thế sự áp đặt bằng sự hỏi han chân thành. Khi cảm nhận được sự an toàn, trẻ đã tự "mở lời", cha mẹ trở thành điểm tựa tin cậy nhất để xin lời khuyên.

Tương tự là trường hợp của chị Phạm Bích Ngọc (phường Đống Đa, Hà Nội). Trước sự khủng hoảng của con gái khi bị bạn bè công kích trên TikTok, thay vì trách con yếu đuối, chị chọn cách im lặng ngồi cạnh, để con khóc và nói ra hết những nỗi niềm tích tụ, dồn nén từ lâu. Việc "dọn rác" cảm xúc thành công đã giúp con chị đủ bản lĩnh để đối diện với áp lực dư luận mà không bị gãy đổ về tinh thần.

Một giải pháp căn cơ và mang tính chiến lược cho mọi gia đình là dạy trẻ cách lập kế hoạch. Khi một đứa trẻ định vị được những ưu tiên trong ngày, chúng sẽ không còn thời gian cho những thứ vụn vặt vô nghĩa trên mạng xã hội.

Cô Nguyễn Phương Lan gợi ý, thay vì răn đe, cha mẹ hãy đặt những câu hỏi mang tính gợi mở về mục tiêu: "Ngày mai con muốn hoàn thành điều gì nhất?", "Việc nào là quan trọng nhất với con hôm nay?". Việc trò chuyện về mục tiêu giúp não bộ trẻ hình thành thói quen lao động trí não tích cực.

Cha mẹ cũng cần kiên trì rèn cho con thói quen đọc văn học, truyện chữ thay vì những hình ảnh giải trí vô bổ để nuôi dưỡng chiều sâu tư duy phản biện.