Làm báo thời AI: Giữ “lửa nghề” giữa cuộc đuacông nghệ

Phản tác dụng nếu lạm dụng

Tại nhiều tòa soạn, AI đã trở thành công cụ quen thuộc trong hoạt động nghiệp vụ. Chỉ với vài dòng câu lệnh, hệ thống có thể tổng hợp dữ liệu, gợi ý cấu trúc bài viết, dựng hình minh họa hay hỗ trợ xử lý thông tin trong thời gian rất ngắn. Không ít phóng viên xem AI như một "trợ lý số" giúp giảm áp lực chạy đua với dòng chảy tin tức.

Tuy nhiên, song hành với tốc độ và sự tiện lợi, câu chuyện lạm dụng AI cũng bắt đầu được đặt ra. Một số tác phẩm báo chí xuất hiện dấu vết máy móc, khô cứng, thiếu chiều sâu và cảm xúc, khiến nhiều tòa soạn buộc phải xây dựng các "hàng rào" kiểm soát công nghệ.

Nhà báo Mai Quý Tùng, phóng viên Báo Nhân Dân cho biết, hiện nay AI chủ yếu được sử dụng để hỗ trợ tìm kiếm, tổng hợp và xử lý thông tin phục vụ tác nghiệp. Tuy nhiên, tại Báo Nhân Dân, tòa soạn nghiêm cấm việc sử dụng AI để viết hoàn chỉnh bài báo đăng tải dưới danh nghĩa cá nhân.

"AI chỉ được xác định là công cụ trợ lý hỗ trợ công việc, chứ không thể thay thế vai trò của người làm báo", nhà báo Mai Quý Tùng nói và cho biết, nhiều cơ quan báo chí hiện cũng đã triển khai các phần mềm nhận diện dấu vết nội dung do AI tạo ra, nhằm kiểm soát chất lượng tác phẩm và hạn chế tình trạng lạm dụng công nghệ trong hoạt động báo chí.

Đồng quan điểm, nhà báo Hà Diệu Hiền, Phó tổng biên tập Tạp chí Thời trang Vàng cho rằng, AI đang mở ra nhiều cơ hội cho báo chí hiện đại. Tuy nhiên, điều làm nên giá trị của tác phẩm báo chí không chỉ là tốc độ mà còn là góc nhìn, cảm xúc và tính nhân văn.

"Cảm xúc, trải nghiệm và góc nhìn của người làm báo không thể sao chép bằng máy móc", nhà báo Hà Diệu Hiền chia sẻ.

Quản trị AI, hướng tới tòa soạn thông minh

Trong khi nhiều tòa soạn vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm công nghệ, Báo Công thương đã bắt đầu xây dựng mô hình newsroom số với định hướng ứng dụng AI sâu hơn trong hoạt động quản trị và sản xuất nội dung.

Theo nhà báo Nguyễn Văn Minh, Tổng biên tập Báo Công thương, tòa soạn đang định hướng tỷ lệ ứng dụng AI trong một số loại hình tin, bài có thể đạt khoảng 50% hoặc hơn. Tuy nhiên, thực tế sau thời gian triển khai cũng cho thấy, nhiều phóng viên còn lạm dụng công cụ này, dẫn đến nhiều tác phẩm mang dấu vết AI, chất lượng chưa cao và làm giảm tính sáng tạo của người làm báo.

Để khắc phục, Báo Công thương đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Trước hết là tổ chức các lớp đào tạo chuyên sâu theo từng nhóm đối tượng như phóng viên, thư ký tòa soạn, nhóm đồ họa hay khối hành chính - kế toán.

Bên cạnh đó, Báo cũng thành lập tổ công tác nhằm lựa chọn những hạt nhân có năng lực nghiên cứu chuyên sâu về AI để xây dựng mô hình ứng dụng phù hợp cho từng bộ phận, sau đó chuyển giao lại cho đội ngũ phóng viên, biên tập viên.

Tổ công tác này không chỉ nghiên cứu lý thuyết mà còn trực tiếp xây dựng các công cụ ứng dụng thực tế.

"Đơn cử như vừa qua "nóng" thông tin về xăng E10, thay vì để phóng viên mất nhiều thời gian thu thập dữ liệu, tổ công tác đã tự nghiên cứu và xây dựng chatbot có khả năng tự động giải đáp thắc mắc của người dân liên quan đến xăng E10, hiệu quả rất tốt", nhà báo Nguyễn Văn Minh chia sẻ.

Giải pháp khác được triển khai là ban hành quy chế riêng về sử dụng AI trong hoạt động báo chí, quy định rõ những thể loại được phép sử dụng AI, mức độ sử dụng ra sao và những nội dung cấm tuyệt đối. Bởi thực tế đã xuất hiện nhiều trường hợp lạm dụng AI, tạo ra các hình ảnh rất nguy hiểm.

Theo quy chế mới, phóng viên sử dụng AI nhưng không khai báo trong bài viết sẽ bị xử lý nghiêm, tùy mức độ.

Nhà báo Nguyễn Văn Minh cũng cho rằng, việc sử dụng AI theo hướng nhỏ lẻ, manh mún là một sai lầm. Vì vậy, báo đang hướng tới xây dựng mô hình "tòa soạn quản trị thông minh", dự kiến ra mắt vào dịp 21/6. Mô hình này sẽ ứng dụng AI mạnh mẽ trong nhiều công đoạn, thay vì chỉ ứng dụng nhỏ lẻ như trước.

Giữ "lửa nghề" và trách nhiệm người làm báo

Theo nhà báo Đà Trang, Phó tổng Thư ký tòa soạn Báo Tuổi Trẻ, trong bối cảnh hiện nay, trí tuệ nhân tạo đã trở thành công cụ hỗ trợ không thể thiếu trong hoạt động báo chí, từ phóng viên cho tới các bộ phận trong tòa soạn.

Tuy nhiên, việc lạm dụng AI trong hoạt động báo chí đang là vấn đề đáng lo ngại. Không ít phóng viên sử dụng AI để hỗ trợ quá mức, thậm chí để AI viết thay toàn bộ nội dung bài báo. Trên thực tế, những bài viết do AI tạo ra thường rất dễ nhận biết bởi văn phong thiếu cảm xúc, thiếu chiều sâu và không thể hiện được tính sinh động như tác phẩm do con người trực tiếp thực hiện.

"Máy móc dù sao cũng không thể viết như con người được. Đặc biệt, AI không thể thể hiện được cảm xúc và độ rung cảm mà chỉ con người mới có thể diễn đạt", nhà báo Đà Trang chia sẻ.

Để hạn chế tình trạng lạm dụng AI, Báo Tuổi Trẻ đã ban hành quy định rất nghiêm đối với phóng viên. Nếu tòa soạn phát hiện phóng viên sử dụng AI để viết hoàn chỉnh tin, bài rồi ký tên cá nhân đăng tải, phóng viên đó có thể bị khóa tài khoản tác nghiệp nội bộ.

"Đây là hình thức kỷ luật rất cao của tòa soạn", nhà báo Đà Trang nói và cho biết, từ khi áp dụng quy định đến nay chưa có trường hợp nào bị xử lý, bởi đội ngũ phóng viên đã ý thức rõ về giới hạn trong việc sử dụng AI.

Bên cạnh việc kiểm soát nội dung do AI tạo ra, Báo Tuổi trẻ cũng từng bước ứng dụng AI trong một số khâu phù hợp. Với những bài viết không có ảnh minh họa, trước đây tòa soạn thường sử dụng hình vẽ minh họa của họa sĩ. Hiện nay, AI có thể hỗ trợ tạo ra các hình ảnh minh họa phục vụ nội dung bài báo.

"Đã có những hình minh họa do AI tạo ra được sử dụng trên cả trang nhất của báo. Tuy nhiên, nguyên tắc bắt buộc là phải ghi chú rõ ràng đây là hình ảnh do AI tạo ra để bảo đảm tính minh bạch với độc giả", nhà báo Đà Trang chia sẻ và cho rằng, AI mang lại nhiều tiện ích, nhưng người làm báo tuyệt đối không được lạm dụng. Nếu phụ thuộc quá nhiều vào AI sẽ làm mất đi bản sắc nghề nghiệp, khả năng sáng tạo cũng như giá trị cốt lõi của báo chí.