Luật Cấp, thoát nước: Doanh nghiệp kiến nghị tháo gỡ vướng mắc về giá và đầu tư hạ tầng

Trong đó, nổi bật là trách nhiệm di dời công trình ngầm, cơ chế giá nước, đầu tư công trình dự phòng và quản lý hệ thống thu gom, xử lý nước thải.

Phân định trách nhiệm đầu tư, di dời công trình cấp nước

Góp ý dự thảo Luật Cấp, thoát nước, đại diện Tổng công ty Cấp nước Sài Gòn (Sawaco) đề nghị làm rõ trách nhiệm di dời công trình cấp nước khi triển khai các dự án giao thông, chỉnh trang đô thị.

Theo Sawaco, tại khoản 5 Điều 12 dự thảo cần bỏ cụm từ "trừ trường hợp pháp luật có liên quan quy định khác", bởi quy định này có thể ảnh hưởng đến trách nhiệm và quyền lợi của các đơn vị cấp nước. Doanh nghiệp kiến nghị chủ đầu tư dự án giao thông gây ảnh hưởng đến công trình cấp nước phải lập phương án bảo vệ, di dời, hoàn trả công năng và bố trí kinh phí thực hiện. Chủ sở hữu công trình cấp nước chỉ tham gia hỗ trợ kỹ thuật, giám sát trong quá trình thi công.

Theo doanh nghiệp, việc buộc đơn vị cấp nước tự chịu toàn bộ chi phí di dời có thể tạo gánh nặng tài chính, trong khi công trình được đầu tư đúng quy hoạch và được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Nếu trách nhiệm tài chính không được xác định rõ, chi phí phát sinh có thể tác động đến giá thành dịch vụ và cuối cùng người sử dụng nước phải gánh chịu.

Sawaco cũng đề nghị bổ sung cơ chế cho phép địa phương sử dụng ngân sách để đầu tư phát triển hệ thống cấp nước. Thực tế tại TP.HCM, ngân sách thành phố đã hỗ trợ đầu tư một số tuyến ống cấp một, tuyến ống trọng điểm, góp phần bảo đảm an ninh cấp nước và giữ ổn định giá bán nước cho người dân.

Từ góc độ quản lý Nhà nước, đại diện Sở Xây dựng TP.HCM cũng đề nghị Nhà nước đầu tư hoặc có cơ chế huy động nguồn lực phù hợp để phát triển các công trình cấp nước dự phòng. Dù dự thảo đã có chính sách ưu tiên đầu tư công trình cấp nước quy mô lớn, liên vùng và công trình dự phòng, thực tế cho thấy các công trình này cần vốn đầu tư rất lớn nhưng hiệu quả kinh doanh trực tiếp không cao. Nếu doanh nghiệp phải tự đầu tư, chi phí có thể được tính vào giá bán nước, tạo áp lực lên người sử dụng.

Một vấn đề khác được Sở Xây dựng đặt ra là quản lý tài sản hạ tầng cấp nước do tư nhân đầu tư tại các khu dân cư, khu đô thị. Theo quy định, chủ đầu tư dự án phải đầu tư đồng bộ hệ thống cấp nước, thoát nước mưa, thu gom và xử lý nước thải; đồng thời bảo đảm đấu nối, quản lý vận hành và bảo trì công trình.

Tuy nhiên, tại một số khu đô thị, việc hình thành các đầu mối trung gian cung cấp nước làm phát sinh thêm chi phí quản lý, vận hành, ảnh hưởng đến giá nước sạch đến người dân. Sở Xây dựng kiến nghị bổ sung quy định kiểm soát giá nước trong những trường hợp này, đồng thời làm rõ hình thức tiếp nhận tài sản hạ tầng khi chủ đầu tư bàn giao cho đơn vị quản lý, vận hành.

Về cơ chế giá, ông Nguyễn Văn Thiền, Chủ tịch HĐQT Biwase, đề nghị dự thảo luật quy định nguyên tắc điều chỉnh giá dịch vụ theo định kỳ, có thể theo chu kỳ một hoặc hai năm. Theo ông Thiền, nhiều doanh nghiệp phải duy trì hoạt động trong thời gian dài khi chi phí điện, vật tư, hóa chất và nhân công tăng nhưng giá nước chưa được điều chỉnh tương ứng. Tình trạng này khiến doanh nghiệp phải tiết giảm chi phí, ảnh hưởng đến khả năng duy tu, bảo dưỡng và tái đầu tư hệ thống.

Khó khăn càng rõ ở các dự án cấp nước nông thôn, nơi dân cư thưa, tuyến ống phải kéo dài nhưng số hộ sử dụng không lớn. Chi phí đầu tư và vận hành cao trong khi doanh thu thấp khiến doanh nghiệp khó mở rộng mạng lưới đến những khu vực người dân còn sử dụng nguồn nước chưa bảo đảm an toàn.

Đại diện Công ty Cấp nước Bà Rịa - Vũng Tàu cũng đề nghị bổ sung chi phí bảo đảm an ninh nguồn nước vào cơ cấu giá nước. Theo doanh nghiệp, dự thảo đã đề cập chi phí sản xuất, truyền dẫn, phân phối, bảo trì và dự phòng nhưng chưa thể hiện rõ chi phí dành riêng cho nhiệm vụ bảo đảm an ninh nguồn nước. Việc duy trì nguồn dự phòng, kiểm soát chất lượng và bảo đảm khả năng cấp nước liên tục đều phát sinh chi phí, cần được tính toán trong phương án giá.

Doanh nghiệp này cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm xác định đối tượng được miễn, giảm phí bảo vệ môi trường đối với nước thải. Hiện các công ty cấp nước thực hiện thu hộ khoản phí này nhưng dự thảo chưa phân định rõ cơ quan nào có trách nhiệm ban hành danh sách đối tượng được miễn, giảm. Doanh nghiệp kiến nghị UBND cấp tỉnh chịu trách nhiệm ban hành danh sách cụ thể, tránh để đơn vị cấp nước phải tự xác định đối tượng và phát sinh vướng mắc trong quá trình thu hộ.

Kiểm soát ngập, xử lý nước thải gắn với trách nhiệm vận hành

Đối với lĩnh vực thoát nước, đại diện Sở Xây dựng TP.HCM đề xuất bổ sung quy định nhằm tăng khả năng thấm, trữ và tái sử dụng nước mưa ngay trong các khu đô thị mới.

Theo đó, các dự án khu đô thị, khu dân cư cần nghiên cứu sử dụng vật liệu thấm nước, hạn chế bê tông hóa toàn bộ bề mặt và bố trí hồ điều tiết với quy mô phù hợp diện tích dự án. Đây là hướng tiếp cận theo mô hình đô thị bọt biển, trong đó nước mưa được giữ lại, thấm xuống đất, lọc và tái sử dụng tại chỗ, thay vì nhanh chóng dồn vào hệ thống cống thoát nước.

Sở Xây dựng cũng kiến nghị hoàn thiện quy định về tái sử dụng nước thải sau xử lý. Dự thảo đã đề cập chỉ tiêu tỷ lệ nước thải được tái sử dụng, nhưng cần quy định rõ hơn yêu cầu tái sử dụng và tiêu chuẩn chất lượng nước tương ứng với từng mục đích. Qua đó tạo cơ sở pháp lý thúc đẩy sử dụng nước tiết kiệm, giảm áp lực lên nguồn nước sạch.

Một bất cập khác là tình trạng các trạm xử lý nước thải quy mô nhỏ, phân tán tại khu đô thị và khu dân cư. Theo đại diện Sở Xây dựng, một số dự án đầu tư trạm xử lý nước thải cục bộ để phục vụ riêng khu vực dự án. Tuy nhiên, sau khi hoàn thành, chủ đầu tư không còn duy trì trách nhiệm quản lý, vận hành, dẫn đến nguy cơ công trình không có đơn vị tiếp nhận, gây lãng phí đầu tư và khó kiểm soát chất lượng nước thải.

Từ thực tế này, Sở Xây dựng kiến nghị không bắt buộc xây dựng trạm xử lý nước thải phi tập trung tại tất cả dự án nhà ở riêng lẻ, khu dân cư nhỏ nếu khu vực đã thuộc lưu vực phục vụ của nhà máy xử lý nước thải tập trung. Việc đầu tư trạm xử lý phân tán chỉ nên thực hiện tại những khu vực chưa có khả năng kết nối với hệ thống xử lý tập trung.

Ở góc độ chuyên môn, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Cấp thoát nước Việt Nam đánh giá dự thảo luật đã bao quát tương đối đầy đủ các lĩnh vực của ngành, với 8 chương, 57 điều. Tuy nhiên, để luật rõ ràng, dễ áp dụng, cần tiếp tục rà soát phạm vi điều chỉnh, giải thích từ ngữ và tránh chồng lấn với Luật Tài nguyên nước.

Hội đề nghị bổ sung nguyên tắc ưu tiên nguồn nước phục vụ sinh hoạt trong mọi tình huống, kể cả khi nguồn nước bị ô nhiễm hoặc suy giảm. Đồng thời, chiến lược phát triển hệ thống cấp nước quốc gia cần có tầm nhìn dài hạn 20 - 30 năm, thay vì chỉ giới hạn trong khoảng 10 năm, bảo đảm phù hợp với chu kỳ quy hoạch và phát triển đô thị.

Đối với quy hoạch cấp, thoát nước, Hội đề xuất tách rõ ba nội dung: Cấp nước; thoát nước mưa, kiểm soát ngập; thu gom và xử lý nước thải. Trong đó, quy hoạch thoát nước mưa cần gắn với lưu vực, cao độ nền, hướng thoát nước, hồ điều hòa và không gian lưu trữ nước trong đô thị. Quy hoạch thu gom, xử lý nước thải cần xác định lưu lượng, lưu vực, tuyến cống chính, nguồn tiếp nhận và yêu cầu chất lượng nước thải theo từng thời kỳ.

Hội cũng lưu ý cần có nguyên tắc điều phối và xác định giá nước liên tỉnh trong trường hợp một nhà máy cấp nước cho nhiều địa phương. Hiện giá nước do từng địa phương quyết định, trong khi công trình có thể đặt tại một tỉnh nhưng cung cấp nước cho nhiều tỉnh khác. Vì vậy, cần có cơ chế xác định giá và phân bổ chi phí phù hợp, bảo đảm quyền lợi của đơn vị cung cấp cũng như người dân tại các địa bàn thụ hưởng.

Ngoài các vấn đề về đầu tư, giá và vận hành, Hội Cấp thoát nước Việt Nam cho rằng dự thảo cần quan tâm hơn đến nguồn nhân lực. Theo đại diện Hội, nhân lực được đào tạo chuyên sâu trong lĩnh vực cấp, thoát nước hiện còn thiếu, trong khi nhu cầu của doanh nghiệp ngày càng lớn. Hội đề nghị bổ sung trách nhiệm của các bộ, ngành trong đào tạo nhân lực; khuyến khích các cơ sở đào tạo mở ngành, chuyên ngành phù hợp và có chính sách thu hút người học.

Các ý kiến tại hội thảo cho thấy, bên cạnh việc tạo lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, dự thảo Luật Cấp, thoát nước cần giải quyết những vấn đề cụ thể của ngành: trách nhiệm chi trả khi công trình bị di dời; nguồn lực đầu tư hệ thống dự phòng; cơ chế điều chỉnh giá dịch vụ; trách nhiệm tiếp nhận, vận hành công trình sau khi dự án hoàn thành và cơ chế điều phối nguồn nước liên tỉnh.

Đây cũng là những nội dung quyết định tính khả thi của luật khi đi vào cuộc sống. Việc tiếp thu ý kiến từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hiệp hội và cơ sở đào tạo sẽ góp phần hoàn thiện các quy định, tạo nền tảng phát triển ngành cấp, thoát nước đồng bộ và bền vững.