Mục tiêu giảm thuốc lá đối mặt nhiều thử thách

Mới đây, trên tạp chí y học Nature Health, ba cựu chuyên gia hoạch định chính sách của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) gồm các giáo sư Robert Beaglehole, Ruth Bonita và Tikki Pang đã khuyến cáo rằng các biện pháp kiểm soát thuốc lá hiện hành cần được điều chỉnh nhằm tạo ra bước ngoặt về y tế. Theo các tác giả, xu hướng giảm tỷ lệ hút thuốc lá trên toàn cầu đang cho thấy Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá (FCTC) dần bộc lộ những hạn chế, khiến mục tiêu giảm số người hút thuốc và số ca tử vong liên quan đến thuốc lá vẫn khó đạt được.

Tỷ lệ hút thuốc lá không giảm, buôn lậu và rối loạn an ninh gia tăng

Dữ liệu của WHO cho thấy cuộc chiến chống thuốc lá toàn cầu đang dưới mức kỳ vọng, khi chỉ khoảng 1/3 số quốc gia có khả năng đạt mục tiêu giảm 30% tỷ lệ sử dụng thuốc lá vào năm 2030. Đáng lo ngại, tại các khu vực như châu Á, châu Phi và Trung Đông, tỷ lệ hút thuốc gần như không thay đổi suốt hơn một thập kỷ qua, bất chấp việc triển khai đầy đủ các khuyến nghị theo FCTC.

Trong bối cảnh hiệu quả của FCTC còn gây tranh luận, vấn đề nguồn tài trợ dành cho WHO cũng thu hút sự chú ý, khi The Week gần đây đặt câu hỏi về mức độ ảnh hưởng của các khoản tài trợ lớn từ Bloomberg Philanthropies đối với định hướng kiểm soát thuốc lá toàn cầu.

Trong khi ngân sách hằng năm của FCTC chỉ dưới 20 triệu USD và nhiều khoản đóng góp từ các quốc gia thành viên còn chậm trễ, các nỗ lực kiểm soát thuốc lá toàn cầu lại phụ thuộc lớn vào nguồn tài trợ từ các tổ chức phi chính phủ. Đáng chú ý, khoảng 1,6 tỷ USD đã được phân bổ thông qua các sáng kiến do Bloomberg Philanthropies tài trợ hoặc đồng tài trợ, bao gồm chương trình MPOWER của WHO.

Thông qua các nguồn lực này, một số tổ chức do Bloomberg thành lập như Vital Strategies và Campaign for Tobacco‑Free Kids đã thúc đẩy các chính sách cấm sản phẩm thuốc lá không khói tại nhiều quốc gia, khiến người hút thuốc chỉ còn lựa chọn tiếp tục hút thuốc lá điếu hoặc tìm đến thị trường bất hợp pháp. Tại Mexico, các lệnh cấm này thậm chí từng bị Tòa án Tối cao phán quyết là vi hiến.

Việc siết chặt quản lý thuốc lá điện tử (TLĐT) ở Mexico với mức phạt cao và nguy cơ giam giữ đã khiến du khách e ngại, trong khi thị trường đen vẫn tồn tại và ngày càng rơi vào tay các tổ chức tội phạm, làm gia tăng rủi ro an ninh và thất thu thuế.

Tình trạng tương tự cũng được ghi nhận tại Úc, nơi buôn lậu TLĐT trở thành một trong những loại tội phạm phát triển nhanh nhất do các quy định kiểm soát nghiêm ngặt, với sự xuất hiện của các đường dây tội phạm có tổ chức và nhiều vụ việc nghiêm trọng liên quan đến tranh giành địa bàn.

Kiểm soát thuốc lá trong giai đoạn chuyển đổi: Thách thức và lựa chọn chính sách

Từ thực tiễn hiện nay có thể thấy, hành vi của người hút thuốc đang dần đi ngược lại các chính sách mang tính cực đoan, vốn hạn chế khả năng tiếp cận của họ đối với các sản phẩm không khói.

Trong bài viết trên Nature Health, các cựu chuyên gia chính sách của WHO cho rằng các sản phẩm nicotine không khói (không đốt cháy), nếu được quản lý chặt chẽ và dựa trên cơ sở khoa học, có thể trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả trong việc giảm tỷ lệ hút thuốc, với mục tiêu đưa tỷ lệ hút thuốc hằng ngày ở người trưởng thành xuống dưới 5% vào năm 2040.

Tuy vậy, quá trình chuyển đổi này đang đối mặt với một rào cản đáng kể khi năng lực quản lý trên thực tế chưa theo kịp tốc độ đổi mới nhanh chóng của ngành thuốc lá. Trong khi các sản phẩm không khói liên tục được cải tiến, khung chính sách tại nhiều quốc gia lại điều chỉnh chậm, tạo ra khoảng cách giữa thực tiễn thị trường và quản lý nhà nước.

Để tháo gỡ thế bế tắc này, các chuyên gia cho rằng cần áp dụng nguyên tắc quản lý tương ứng với mức độ rủi ro, đồng thời phân loại rõ ràng giữa các nhóm sản phẩm thuốc lá. Thực tế cho thấy TLĐT và thuốc lá nung nóng (TLNN) có những đặc tính khác nhau, vì vậy chính sách cần được thiết kế linh hoạt, phù hợp với năng lực thực thi của từng quốc gia thay vì áp dụng một cách cứng nhắc theo cùng một mô hình.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, thay vì đặt mục tiêu quản lý hoặc cấm đồng loạt mọi sản phẩm không khói, cách tiếp cận hiệu quả hơn là cho phép lưu hành có kiểm soát những nhóm sản phẩm có yếu tố kỹ thuật đơn giản có thể áp dụng mô hình quản lý thuốc lá điếu hiện tại, qua đó tập trung nguồn lực thực thi vào các phân khúc phức tạp hơn như TLĐT. Ít nhất, người hút thuốc cần được tiếp cận một số lựa chọn thay thế hợp pháp khác cho thuốc lá điếu; nếu cấm hoàn toàn, nhà chức trách không chỉ tước đi các kênh chuyển đổi này mà còn buộc mình phải đối phó với một chuỗi cung ứng bất hợp pháp rộng khắp, khiến công tác chống buôn lậu trở nên khó khăn hơn khi phải đối đầu với cả một ngành hàng ngầm.

TLĐT, với cấu trúc đa dạng, nguồn sản xuất phân tán và kênh phân phối chủ yếu qua thương mại điện tử, đặt ra nhiều thách thức cho công tác quản lý và kiểm soát chất lượng. Ngược lại, TLNN có đặc tính kỹ thuật khép kín hơn, cho phép xây dựng tiêu chuẩn và cơ chế giám sát minh bạch, qua đó giúp các quốc gia phân bổ nguồn lực thực thi hiệu quả hơn. Thực tế tại Mỹ, Thụy Điển, Nhật Bản và New Zealand cho thấy việc mở rộng tiếp cận có kiểm soát đối với một số sản phẩm không khói vẫn có thể song hành với mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, bao gồm cả việc hạn chế rủi ro đối với giới trẻ.